2.2 Kleuronderzoek: de toverbal

Uit AgriWiki
Ga naar: navigatie, zoeken
Een toverbal op de duim van een geheng. Hierop zijn circa 20 verflagen te tellen. Het kozijn was in het verleden flink geschuurd en had slechts enkele verflagen. Foto: Bureau Helsdingen
Omdat alles in één kleur is geschilderd, lijkt deze bedsteewand één geheel te zijn. Foto: Bureau Helsdingen
Door toverballen te maken kan iedereen eenvoudig vaststellen dat het linkerdeel van deze bedsteewand veel ouder is dan het rechterdeel. Hier zaten namelijk veel meer verflagen op. De linker bedstee was oorspronkelijk aan de onderzijde dicht. Het doorgezaagde vlak had slechts enkele verflagen. Foto: Bureau Helsdingen
Een voorbeeld van een kleurentrapje met een scalpel en een toverbal. Foto: Frits van der Gronde

Bij een zorgvuldige restauratie hoort een kleurkeuze die gebaseerd is op de historie van het betreffende pand. Het is van belang om in een vroeg stadium van een restauratie of schilderbeurt over kleur na te denken. Een makkelijke manier om een snelle indruk te krijgen van de kleurhistorie van een pand is de toverbal. Daarna kan er een kleurentrap worden gemaakt.

De toverbal

Een toverbal is een kindersnoepje dat, als je er op zuigt, steeds van kleur verandert. We kunnen ook een toverbal maken met een stukje grofkorrelig schuurpapier op bijvoorbeeld een kozijn. Met het schuurpapier maken we op één plekje stevige korte bewegingen, heen en weer, tot we in het midden op het kale hout zitten. Zo ontstaat een ovale holte in de verflaag. De dunne gekleurde lijntjes laten zien welke kleuren het kozijn ooit gehad heeft. De toverbal is een eenvoudige en snelle methode om een globale indruk te krijgen van de historische verfopbouw van het onderzochte onderdeel.

Het interpreteren van de toverbal

Het interpreteren van de toverbal is lastiger. Belangrijk hierbij is om heel nauwkeurig te kijken met voldoende licht. De volgende vergissingen worden gemakkelijk gemaakt:

  • De toverbal wordt gemaakt op een plek die in het verleden geplamuurd of gerepareerd is. In dit geval vindt u veel minder verflagen dan er in werkelijkheid zijn. Daarom moet er altijd op meerdere plekken geschuurd worden.
  • Verflagen die erg op elkaar lijken kunnen voor één laag aangezien worden.
  • Dunne verflagen zoals glaceerlagen en vergulde lagen worden snel over het hoofd gezien.
  • Grondverflagen en plamuurlagen kunnen voor aflaklagen aangezien worden. Grondverf is wit of grijs of heeft bijna dezelfde kleur als de aflaklaag. Op boerderijen werd er doorgaans weinig grondverf gebruikt. En lang niet alle grijze verflagen zijn grondverf. Een plamuurlaag is wit of rozeachtig en soms erg dik of juist erg schraal aangebracht, afhankelijk van de plek. Het komt voor dat in het verleden (voornamelijk na de Tweede Wereldoorlog) al het houtwerk kaal is geschuurd. Je vindt dan veel te weinig verflagen. We mogen er vanuit gaan dat vooral de voorgevel ‘regelmatig’ geschilderd werd. Dus drie verflagen op een buitenkozijn van 100 jaar oud, is te weinig.

Goede plekjes

Maar hoe grondig er ook geschuurd is, er is altijd wel een plekje te vinden dat de schilder overgeslagen heeft. Bijvoorbeeld:

  • Een venster op het oosten, dat minder te lijden heeft gehad van zon en regen dan een venster op het westen. De vensters op het oosten zijn daarom vaak minder grondig geschuurd dan die op het westen.
  • Plekken die weinig in het oog springen of waar men moeilijk bij kan, zoals sponningen, onderzijden van wisseldorpels of de kopse kanten van deuren. In de bovenhoek van het kozijn, tegen het metselwerk aan.
  • Op de duimen van de gehengen. Let op dat de duimen niet altijd in dezelfde kleuren als de kozijnen werden geschilderd.
  • Onder slotplaten.

Bouwhistorie

Naast informatie over kleuren kan een toverbal ook informatie geven over de bouwgeschiedenis van een pand. Als alle vensters dezelfde kleuropbouw hebben, maar er is één venster met alleen de laatste kleur, dan is dat een aanwijzing dat dit venster later aangebracht is. Immers, de oudste lagen ontbreken op dit venster. Door de kleuropbouw van de verschillende vensters te vergelijken kan men puzzelstukjes van de bouwgeschiedenis van het pand achterhalen. Overigens moet hierbij wel in gedachten worden gehouden dat de kleuren ‘voor’ bij een boerderij vaak afwijken van de kleuren ‘achter’. In het interieur mag je alleen binnen één kamer toverballen vergelijken. Houdt er rekening mee dat bij boerderijen vensters (en andere onderdelen) vaak verplaatst, aangepast en hergebruikt werden.

Verder lezen

Bron

Deze tekst is gebaseerd op:

  • Ineke de Visser, Kleur op boerderijen. In het groene hart van Holland (Hardinxveld-Giessendam 2006)

Deze publicatie is tot stand gekomen door eigen onderzoek en o.a. de volgende bronnen:

  • M. de Keijzer en P. Keune, Pigmenten en bindmiddelen (Amsterdam, 2001)
  • L. Simis, bewerkt door H. Janse, en J. Berghuis jr., Schilder- en Verfkunst (’s-Gravenhage, z.j.)
  • H.J. Zantkuyl, Bouwen in Amsterdam (Amsterdam, 1973-1992 p. 94-108)