Agriwiki - Gebruikersbijdragen [nl]

Rode contouren

2025-05-02T14:22:04Z

Mariekevanbommel:

Rode contouren (ook wel: verstedelijkingscontouren) zijn grenzen rond steden en dorpen die door provincies zijn vastgesteld in het kader van ruimtelijk beleid. Deze contouren bepalen waar binnen de gemeentegrenzen stedelijke ontwikkeling en woningbouw mogelijk is en waar niet. Het beleid heeft als doel compacte steden en dorpen te bevorderen en het open karakter van het buitengebied te behouden.

=== Functie en beleid ===
Het instrument van rode contouren maakt deel uit van het provinciale ruimtelijke ordeningsbeleid en is opgenomen in de omgevingsverordeningen van provincies. Binnen de rode contouren geldt een ruimer bouwregime: hier mag in principe worden gebouwd, vaak ook ten behoeve van woningbouw. Buiten de contouren is dat in beginsel niet toegestaan, tenzij sprake is van een specifieke uitzondering, zoals functieverandering van agrarische bebouwing of toepassing van de zogenoemde 'ruimte-voor-ruimte'-regeling.

Dit beleid ondersteunt het streven naar:

* inbreiding boven uitbreiding;
* het beperken van verrommeling van het landschap;
* behoud van landschappelijke en agrarische waarden in het buitengebied

=== Relevantie voor boerderijen ===
Veel (voormalige) boerderijen liggen buiten de bebouwde kom, en dus buiten de rode contouren. Voor deze erven gelden doorgaans de regels uit het bestemmingsplan buitengebied of het [[Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)|omgevingsplan]]. Hergebruik van agrarische bebouwing voor wonen of werken is dan vaak gebonden aan strikte voorwaarden.

Er zijn echter ook boerderijen die door de groei van steden en dorpen binnen de rode contouren zijn komen te liggen. In deze gevallen is functieverandering of herontwikkeling, zoals het bewoonbaar maken van agrarische [[bijgebouwen]], juridisch en planologisch vaak eenvoudiger. Dit sluit aan bij het overheidsbeleid om bestaande bebouwing binnen contouren optimaal te benutten.

Hierin schuilt echter weer een nieuw gevaar. Voormalige [[Boerenerf|boerenerven]] binnen de rode contouren zijn namelijk potentiële bouwlocaties. Vaak verdwijnt alle bebouwing, of blijft het hoofdgebouw behouden, terwijl alle [[Bijgebouw|bijgebouwen]] gesloopt worden om plaats te maken voor woningbouw.

===Bron===
* Ineke Visser, e.a., Boerderij in Perspectief, handvatten voor Herbestemming (Alblasserdam 2007) p.23

===Verder lezen===

* [[Bestemmingsplan]]
* [[Omgevingsvergunning]]
* [[Ruimtelijke ordening]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Cultuurhistorie]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]

Postzegelplan

2025-05-02T14:17:42Z

Mariekevanbommel:

Een postzegelplan is een kleinschalige wijziging van een bestemmingsplan of omgevingsplan, bedoeld om een ruimtelijke ontwikkeling op één of enkele percelen mogelijk te maken. Het is een veelgebruikt instrument wanneer de bestaande regels in het plan deze ontwikkeling nog niet toelaten.

===Kleinschaligheid===
en postzegelplan is een variant op het reguliere bestemmingsplan of – sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet – het [[Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)|omgevingsplan]]. Kenmerkend is de kleine schaal: het gaat om een planologische wijziging voor één of enkele percelen, meestal gericht op een concreet bouwplan of een functiewijziging. Andere namen voor het postzegelplan zijn een partiële herziening, een detailplan of een gedeeltelijke herziening.

Een postzegelplan bestaat uit een digitale plankaart met informatie over de bestemmingen en een bijbehorende legenda. Verder is het plan voorzien van regels voor bebouwing en gebruik én een onderbouwende toelichting.

=== Doel en toepassing ===
Een postzegelplan wordt ingezet om:

* de bestemming van een specifiek perceel te wijzigen;
* een concreet initiatief (bijvoorbeeld woningbouw of functieverandering) planologisch mogelijk te maken;
* ongewenste ontwikkelingen of gebruik tegen te gaan.

Het plan moet passen binnen het provinciale beleid en andere relevante regelgeving, zoals milieuzonering of cultuurhistorische waarden. Zo wordt bij agrarisch gebied bijvoorbeeld gekeken naar risicocontouren rondom stallen of milieuregels bij functieverandering naar wonen.

====Voorbeeld====
In het bestemmings- of structuurplan kan bepaald zijn dat op de locatie die wordt ontwikkeld, bijvoorbeeld geen woning mag worden gebouwd. Dit zegt echter nog niet alles. De provincie en gemeente zijn vaak bereid om hierover een gesprek aan te gaan om te kijken wat de mogelijkheden zijn. Jij kan dan uitleggen wat voor de achterliggende reden ervoor is en wat de voordelen daarvan zijn. Een gemeente kan dan bereid zijn om concessies te doen. Hiervoor moet dan wel het [[bestemmingsplan]] gewijzigd worden. Dit gaat niet zomaar. Er wordt dan een postzegelplan voor de betreffende locatie opgesteld. Hierbij wordt rekening gehouden met de risicocontouren die er bestaan. Dit houdt in dat de woning op een bepaalde afstand van bijvoorbeeld een stal moet staan. Dit kan worden aangepast door de gemeente.

===Procedure===
Bij het postzegelplan geldt dezelfde procedure als bij een [[bestemmingsplan]]. Eerst wordt er een ontwerp voor het plan opgesteld. Vervolgens zijn er de inspraakronden, voor iedereen uit de omgeving of andere belangstellenden. Zodra deze inspraak behandeld is, moet het plan nog goedgekeurd worden door de [[Gedeputeerde Staten]].

=== Bron ===
* www.postzegelplan.nl
* www.mkbservicedesk.nl

===Verder lezen===

* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Gemeentelijke monumenten]]
* [[Restauratiefonds]]
* [[Welstandscommissie]]

* [[Bestemmingsplan]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]

Postzegelplan

2025-05-02T14:17:33Z

Mariekevanbommel:

Ee'''n postzegelplan is''' een kleinschalige wijziging van een bestemmingsplan of omgevingsplan, bedoeld om een ruimtelijke ontwikkeling op één of enkele percelen mogelijk te maken. Het is een veelgebruikt instrument wanneer de bestaande regels in het plan deze ontwikkeling nog niet toelaten.

===Kleinschaligheid===
en postzegelplan is een variant op het reguliere bestemmingsplan of – sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet – het [[Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)|omgevingsplan]]. Kenmerkend is de kleine schaal: het gaat om een planologische wijziging voor één of enkele percelen, meestal gericht op een concreet bouwplan of een functiewijziging. Andere namen voor het postzegelplan zijn een partiële herziening, een detailplan of een gedeeltelijke herziening.

Een postzegelplan bestaat uit een digitale plankaart met informatie over de bestemmingen en een bijbehorende legenda. Verder is het plan voorzien van regels voor bebouwing en gebruik én een onderbouwende toelichting.

=== Doel en toepassing ===
Een postzegelplan wordt ingezet om:

* de bestemming van een specifiek perceel te wijzigen;
* een concreet initiatief (bijvoorbeeld woningbouw of functieverandering) planologisch mogelijk te maken;
* ongewenste ontwikkelingen of gebruik tegen te gaan.

Het plan moet passen binnen het provinciale beleid en andere relevante regelgeving, zoals milieuzonering of cultuurhistorische waarden. Zo wordt bij agrarisch gebied bijvoorbeeld gekeken naar risicocontouren rondom stallen of milieuregels bij functieverandering naar wonen.

====Voorbeeld====
In het bestemmings- of structuurplan kan bepaald zijn dat op de locatie die wordt ontwikkeld, bijvoorbeeld geen woning mag worden gebouwd. Dit zegt echter nog niet alles. De provincie en gemeente zijn vaak bereid om hierover een gesprek aan te gaan om te kijken wat de mogelijkheden zijn. Jij kan dan uitleggen wat voor de achterliggende reden ervoor is en wat de voordelen daarvan zijn. Een gemeente kan dan bereid zijn om concessies te doen. Hiervoor moet dan wel het [[bestemmingsplan]] gewijzigd worden. Dit gaat niet zomaar. Er wordt dan een postzegelplan voor de betreffende locatie opgesteld. Hierbij wordt rekening gehouden met de risicocontouren die er bestaan. Dit houdt in dat de woning op een bepaalde afstand van bijvoorbeeld een stal moet staan. Dit kan worden aangepast door de gemeente.

===Procedure===
Bij het postzegelplan geldt dezelfde procedure als bij een [[bestemmingsplan]]. Eerst wordt er een ontwerp voor het plan opgesteld. Vervolgens zijn er de inspraakronden, voor iedereen uit de omgeving of andere belangstellenden. Zodra deze inspraak behandeld is, moet het plan nog goedgekeurd worden door de [[Gedeputeerde Staten]].

=== Bron ===
* www.postzegelplan.nl
* www.mkbservicedesk.nl

===Verder lezen===

* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Gemeentelijke monumenten]]
* [[Restauratiefonds]]
* [[Welstandscommissie]]

* [[Bestemmingsplan]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]

Postzegelplan

2025-05-02T14:17:21Z

Mariekevanbommel:

Ee'''n postzegelplan is''' een kleinschalige wijziging van een bestemmingsplan of omgevingsplan, bedoeld om een ruimtelijke ontwikkeling op één of enkele percelen mogelijk te maken. Het is een veelgebruikt instrument wanneer de bestaande regels in het plan deze ontwikkeling nog niet toelaten.

===Kleinschaligheid===
en postzegelplan is een variant op het reguliere bestemmingsplan of – sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet – het [[Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)|omgevingsplan]]. Kenmerkend is de kleine schaal: het gaat om een planologische wijziging voor één of enkele percelen, meestal gericht op een concreet bouwplan of een functiewijziging. Andere namen voor het postzegelplan zijn een partiële herziening, een detailplan of een gedeeltelijke herziening.

Een postzegelplan bestaat uit een digitale plankaart met informatie over de bestemmingen en een bijbehorende legenda. Verder is het plan voorzien van regels voor bebouwing en gebruik én een onderbouwende toelichting.

=== Doel en toepassing ===
Een postzegelplan wordt ingezet om:

* de bestemming van een specifiek perceel te wijzigen;
* een concreet initiatief (bijvoorbeeld woningbouw of functieverandering) planologisch mogelijk te maken;
* ongewenste ontwikkelingen of gebruik tegen te gaan.

Het plan moet '''passen binnen het provinciale beleid''' en andere relevante regelgeving, zoals milieuzonering of cultuurhistorische waarden. Zo wordt bij agrarisch gebied bijvoorbeeld gekeken naar risicocontouren rondom stallen of milieuregels bij functieverandering naar wonen.

====Voorbeeld====
In het bestemmings- of structuurplan kan bepaald zijn dat op de locatie die wordt ontwikkeld, bijvoorbeeld geen woning mag worden gebouwd. Dit zegt echter nog niet alles. De provincie en gemeente zijn vaak bereid om hierover een gesprek aan te gaan om te kijken wat de mogelijkheden zijn. Jij kan dan uitleggen wat voor de achterliggende reden ervoor is en wat de voordelen daarvan zijn. Een gemeente kan dan bereid zijn om concessies te doen. Hiervoor moet dan wel het [[bestemmingsplan]] gewijzigd worden. Dit gaat niet zomaar. Er wordt dan een postzegelplan voor de betreffende locatie opgesteld. Hierbij wordt rekening gehouden met de risicocontouren die er bestaan. Dit houdt in dat de woning op een bepaalde afstand van bijvoorbeeld een stal moet staan. Dit kan worden aangepast door de gemeente.

===Procedure===
Bij het postzegelplan geldt dezelfde procedure als bij een [[bestemmingsplan]]. Eerst wordt er een ontwerp voor het plan opgesteld. Vervolgens zijn er de inspraakronden, voor iedereen uit de omgeving of andere belangstellenden. Zodra deze inspraak behandeld is, moet het plan nog goedgekeurd worden door de [[Gedeputeerde Staten]].

=== Bron ===
* www.postzegelplan.nl
* www.mkbservicedesk.nl

===Verder lezen===

* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Gemeentelijke monumenten]]
* [[Restauratiefonds]]
* [[Welstandscommissie]]

* [[Bestemmingsplan]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]

Omgevingsvergunning aanvragen

2025-05-02T14:13:11Z

Mariekevanbommel:

Een eigenaar van een monument die restauratie- of verbouwplannen heeft, moet in veel gevallen een [[omgevingsvergunning]] aanvragen bij de gemeente. De gemeente fungeert als eerste aanspreekpunt en vervult de zogenoemde loketfunctie.

Het is zeer aan te raden om ruim vóór het indienen van de aanvraag contact op te nemen met de gemeentelijke monumentenambtenaar. In dit overleg kunnen de plannen worden besproken en wordt helder welke onderdelen vergunningplichtig zijn. Ook kan de ambtenaar adviseren over de gewenste kwaliteit van de plannen, de onderbouwing (zoals een bouwhistorisch onderzoek), en over de haalbaarheid binnen het gemeentelijk beleid.

Een vroegtijdig gesprek biedt voordelen voor beide partijen:

* De eigenaar maakt kennis met de betrokken gemeentelijke adviseurs en hun manier van werken;
* De plannen kunnen in een vroeg stadium worden bijgestuurd;
* Het voorkomt vertraging in de aanvraagprocedure;
* De kans op een positieve beoordeling wordt groter.

De monumentenambtenaar kan daarnaast toelichten welke documenten nodig zijn voor de aanvraag, zoals:

* bouwtekeningen,
* een werkomschrijving of restauratieplan,
* foto’s en situatietekeningen,
* eventueel een bouwhistorisch rapport.

De officiële aanvraag voor een omgevingsvergunning verloopt via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO), het landelijke loket waar initiatiefnemers kunnen toetsen of een vergunning nodig is, en waar de aanvraag vervolgens digitaal kan worden ingediend.

===Verder lezen===

* [[Omgevingsvergunning]]
* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Gemeentelijke monumenten]]
* [[Welstandscommissie]]
* [[Restauratiefonds]]

*

[[Categorie: wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]

Omgevingsvergunning

2025-05-02T14:11:39Z

Mariekevanbommel:

Wie een wijziging wil aanbrengen aan zijn of haar monumentale pand had vroeger meerdere vergunningen nodig. Sinds de invoering van de Omgevingswet is het aanvragen van toestemming voor aanpassingen aan [[Monument|monumenten]], bouwen, wonen, ruimte, natuur en milieu eenvoudiger geworden. Al deze toestemmingen zijn samengevoegd in één omgevingsvergunning, wat burgers en bedrijven tijd en geld bespaart.

===Wat is de omgevingsvergunning?===
Om een beschermd monument ([[Rijksmonument|rijks]]-, provinciale- en [[gemeentelijke monumenten]]) te mogen wijzigen moet in veel gevallen een zogenaamde omgevingsvergunning worden verkregen. (Let op: het gaat daarbij niet alleen om wijzigingen aan de buitenkant, maar ook om wijzigingen in het interieur.) Via het Omgevingsloket is te controleren of een vergunning vereist is en eventueel aan te vragen.

De vergunning wordt verleend door het college van burgemeester en wethouders. Zij laten zich adviseren door een gemeentelijke adviescommissie ruimtelijke kwaliteit (voorheen: monumentencommissie), en vaak ook door de gemeentelijke monumentenambtenaar. Bij ingrijpende plannen wordt meestal gevraagd om een bouwhistorisch onderzoek, waarmee onderbouwd wordt welke onderdelen waardevol zijn en wat de impact van de voorgenomen aanpassing is.

Voor [[Rijksmonument|rijksmonumenten]] geldt dat de [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]] (RCE) namens de minister van OCW een bindend of zwaarwegend advies kan uitbrengen, maar alleen bij ingrijpende wijzigingen of sloop.

==== Wanneer is een vergunning nodig? ====
De vraag voor welke werkzaamheden men een monumentenvergunning nodig heeft, is niet eenvoudig te beantwoorden. Normaal [[restauratie-ethiek|onderhoud]] mag altijd zonder vergunning worden uitgevoerd, dus het is absoluut niet zo - zoals soms wordt beweerd - dat men voor elke spijker in de muur een vergunning moet aanvragen. De grens tussen normaal onderhoud en een wijziging is echter niet eenvoudig te trekken. Herstelt men enkele voegen, dan is dat normaal onderhoud, voegt men een hele [[gevel]], dan is dat een wijziging. Schilderen in dezelfde kleur als bestaand is normaal onderhoud, in een andere kleur is een wijziging. Gevelreiniging, [[hydrofoberen]], en het aanpassen van [[Kozijn|kozijnen]] en beglazing (bijvoorbeeld enkel glas vervangen door isolerend glas) is altijd een wijziging waarvoor men een vergunning nodig heeft.

Wil men een keukeninrichting van vijftien jaar oud vervangen door een moderne, dan zal dat meestal als normaal onderhoud worden beschouwd. Dan is geen vergunning nodig. Gaat het echter om een waardevolle historische keukeninrichting, dan zal men daarin niet zonder vergunning mogen wijzigen. De grens tussen onderhoud en wijzigen blijft echter moeilijk te trekken. Bij twijfel is het verstandig om ruim van tevoren contact op te nemen met de gemeente. Zonder vergunning wijzigen is strafbaar en kan leiden tot het stilleggen van de werkzaamheden en het terugdraaien van de veranderingen.

Let op bij aankoop van een monumentaal pand: informeer altijd bij de gemeente of het pand monumentenstatus heeft, en check de regels die daarbij horen. Voor rijksmonumenten is de status ook terug te vinden bij het Kadaster

===Vergunningsvrij (ver-)bouwen===
De omgevingsvergunning heeft diverse oude vergunningen vervangen, waaronder de monumentenvergunning, bouwvergunning en milieuvergunning. Tegelijk zijn de regels voor vergunningsvrij bouwen gewijzigd en vaak verruimd. Onder de Omgevingswet is vergunningsvrij bouwen mogelijk, mits wordt voldaan aan bepaalde voorwaarden, zoals:

* Het bouwplan valt binnen de kaders van het [[Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)|omgevingsplan]] (de opvolger van het bestemmingsplan);
* De ingreep is beperkt in omvang en heeft geen negatieve gevolgen voor de omgeving of monumentale waarden;

* Er is geen sprake van een beschermd monument of [[beschermde dorps- of stadsgezich]]<nowiki/>t.

De precieze voorwaarden voor vergunningvrij bouwen zijn vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Voor hulp en advies hierover kun je terecht bij het Omgevingsloket of de gemeentelijke helpdesk.

===Bron===
* Bureau Helsdingen

===Verder lezen===

* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Gemeentelijke monumenten]]
* [[Welstandscommissie]]
* [[Restauratiefonds]]

* [[Bestemmingsplan]]

[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Rijksmonumenten]]
[[Categorie:Gemeentelijke monumenten]]
[[Categorie:Beeldbepalende panden]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]

Welstandsnota

2025-05-02T14:03:01Z

Mariekevanbommel:

Een welstandsnota is een beleidsdocument waarin een gemeente vastlegt aan welke esthetische en ruimtelijke kwaliteitseisen bouwwerken moeten voldoen. Op basis van deze nota beoordeelt een [[welstandscommissie]] (of een Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit) of bouwplannen passen in hun omgeving en voldoen aan de redelijke eisen van welstand. Elke gemeente stelt haar eigen welstandsnota vast en bepaalt daarbij de reikwijdte en zwaarte van de toetsing.

===De werking van de welstandsnota===
De meeste gemeenten hebben een welstandsnota. In deze nota heeft een [[gemeente]] vastgelegd wat de welstandscriteria zijn. Dit zijn de eisen die een gemeente stelt aan de architectonische vormgeving van een bouwplan en haar relatie met de omgeving. Alleen bouwwerken die vergunningsplichtig zijn worden getoetst aan redelijke eisen van welstand. In de praktijk bestaan er grote verschillen bij de invulling en de uitvoering van het welstandsbeleid door gemeenten. Er zijn gemeenten met een streng welstandsregime en er zijn gemeenten die geheel welstandsvrij zijn. De welstandsnota kan geen sloop voorkomen, maar ze kan wel zorgen voor de bescherming van de karakteristieke verschijningsvorm van boerderijen en bijgebouwen. Daarnaast kan een welstandsnota de kwaliteit en de inpassing van vervangende nieuwbouw bewaken.

Voor de burgers is het belangrijk dat de welstandscriteria openbaar zijn. Hierdoor kunnen zij van tevoren inzien aan welke eisen hun bouwplan moet voldoen, zodat de vergunningprocedure soepeler verloopt. Deze transparantie zorgt er voor dat eventuele subjectieve meningsvorming door de [[welstandscommissie]] wordt voorkomen. Een welstandsnota kan zodanig opgezet zijn dat er sprake is van gebieden waar een gevarieerd welstandsregime geldt:
* welstandsvrije gebieden, waar niet wordt getoetst; b.v. op industrieterreinen langs niet- doorgaande straten
* gebieden met een lichte welstandstoets
* gebieden met een reguliere welstandstoets; b.v. de nieuwbouwwijken uit de periode van na 1960
* gebieden met een verzwaarde welstandstoets; b.v. historische standskernen en het landelijk gebied
Bij elk gebied wordt op basis van de karakteristiek van het gebied een aantal criteria vastgesteld.

Naast de indeling in gebieden kan de welstandsnota ook onderscheid maken tussen verschillende soorten gebouwen en hierbij z.g.n. objectcriteria definieren. Dan kan het b.v. gaan om:
* criteria voor industriele complexen
* criteria voor woonhuizen
* criteria voor traditionele streekeigen boerderijen
Bij elk type bouwwerk wordt op grond van de karakteristiek van het gebouw criteria bepaald.

===Erfbeplanting en integrale benadering – praktijkvoorbeeld===
Een mooi voorbeeld van een integrale aanpak is de welstandsnota van de gemeente Borsele. Daar gelden strikte eisen voor nieuwbouw bij bestaande karakteristieke boerderijen. Tegelijkertijd biedt de nota ruimte voor maatwerk: als de nieuwbouw op grotere afstand van het erf wordt geplaatst en landschappelijk goed wordt ingepast (bijvoorbeeld met streekeigen beplanting), zijn er meer mogelijkheden. De gemeente heeft in de welstandsnota zelfs richtlijnen voor erfbeplanting opgenomen, inclusief eisen aan soortkeuze, hoogte en breedte. Ook wordt verwezen naar subsidiemogelijkheden via Stichting Landschapsbeheer Zeeland (SLZ), die bewoners helpt bij aanleg en onderhoud van erfbeplanting.

===Bron===
* Ineke Visser, e.a., Boerderij in Perspectief, handvatten voor Herbestemming (Alblasserdam 2007) p.18

===Verder lezen===

* [[Welstandscommissie]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Ruimtelijke ordening]]
* [[Omgevingsvergunning]]

* [[Erfgoedverordening]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Welstandscommissie

2025-05-02T14:01:01Z

Mariekevanbommel:

Een welstandscommissie – tegenwoordig ook vaak aangeduid als Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit – is in Nederland een door de gemeenteraad benoemde, onafhankelijke commissie die burgemeester en wethouders adviseert over het uiterlijk en de inpassing van bouwwerken waarvoor een [[omgevingsvergunning]] is [[Omgevingsvergunning aanvragen|aangevraagd]]. De commissie toetst of een bouwplan voldoet aan de redelijke eisen van welstand zoals vastgelegd in de [[welstandsnota]] of het bredere gemeentelijk beleid voor ruimtelijke kwaliteit.

De commissie voert namens de gemeente de welstandszorg uit. Als het bouwplan betrekking heeft op een beschermd monument of cultuurhistorisch waardevol gebied, wordt het vaak voorgelegd aan een aparte erfgoedcommissie of een gecombineerde commissie.

===Samenstelling en werkwijze===
De welstandscommissie bestaat meestal uit een of meer architecten met een ambtelijk secretaris. Soms zijn er anderen dan architecten aan de commissie toegevoegd. Bij sommige gemeenten is de voorzitter geen architect, maar wel deskundig op het gebied van bouwen. De commissie bekijkt hoe het bouwwerk eruit komt te zien, welke [[historische materialen|materialen]] gebruikt gaan worden, of het bouwwerk past in de [[ensemblewaarde|bestaande omgeving]], of bij andere bouwplannen in de omgeving en of het voldoende architectonische kwaliteit heeft. Overleg met de gemeentelijk stedenbouwkundige gaat meestal aan het advies vooraf. In enkele gevallen is er gecombineerd overleg met bijvoorbeeld de erfgoedcommissie.

De aanvrager mag zijn plan aan de commissie toelichten. Naar aanleiding van het overleg kan de aanvrager het plan al of niet gewijzigd indienen. Overleg kan door de commissie worden gedelegeerd aan één of meer van de leden. Na het overleg, indien door de aanvrager gewenst, brengt de welstandscommissie advies uit aan de gemeente, die in het algemeen dat advies opvolgt. Als de welstandscommissie negatief oordeelt of voorwaarden stelt, neemt ze hierover met de aanvrager contact op. Vaak volgt er overleg en past de indiener zijn plan aan. Beoordeling door de welstandscommissie volgt uit het indienen van de bouwaanvraag. De gemeente vraagt het advies aan, dus men behoeft dat niet zelf te doen.

De vergaderfrequentie wisselt per gemeente. Vergaderingen zijn openbaar. De kosten van een welstandsadvies worden als leges in rekening gebracht. Indien een plan na overleg niet tot een indiening van een bouwaanvraag komt, maar wel is voorgelegd aan de welstandscommissie, worden er vaak geen kosten in rekening gebracht. Tegen een advies van de welstandscommissie kan geen bezwaar gemaakt worden. Wel kan bezwaar worden gemaakt tegen de besluiten van de gemeente die uit dit advies voortvloeien. Een gemeente kan ook een andere deskundige om een second opinion vragen en op basis daarvan tot goedkeuring van het plan komen.
===Wetsvoorstel afschaffing verplichte toetsing door welstandscommissies ===
Eind 2008 heeft het kabinet voorgesteld dat gemeentes niet langer verplicht zouden moeten zijn om een welstandscommissie te hebben om bouwvergunningen te toetsen aan redelijke eisen van welstand. Voortaan zouden gemeenten zelf mogen bepalen hoe bouwplannen worden gecontroleerd. Door gemeenten zelf te laten beslissen hoe aan de Welstandsnota wordt voldaan, hoopt het kabinet de procedures te versnellen. Tot op heden moet voor elke [[omgevingsvergunning]] nog advies worden gevraagd aan de welstandscommissie.

In het voorjaar van 2009 is dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer echter van de hand gewezen. De toenmalig verantwoordelijk minister voor Wonen, Wijken en Integratie Eberhard van der Laan had toegezegd een aangepast voorstel te formuleren, dat enerzijds recht doet aan de gewenste onafhankelijke advisering en anderzijds tegemoet komt aan de wens om procedures te versnellen en de regeldruk te verminderen. De minister suggereerde bijvoorbeeld dat ambtenaren of gemandateerde leden van de welstandscommissie snel en slagvaardig advies kunnen uitbrengen, maar wel altijd onder de verantwoordelijkheid van een onafhankelijke, door de gemeenteraad benoemde commissie. Het kabinet wilde bovendien dat het welstandsbeleid deel gaat uitmaken van het [[bestemmingsplan]]. Daartegen heeft de Tweede Kamer veel minder bezwaar. De gemeente Boekel is de eerste gemeente in Nederland sinds 2004 zonder welstandscommissie.
===Ruimtelijke Kwaliteit===
Steeds vaker vragen gemeenten hun welstandscommissies (in Nijmegen en Roermond heeft men het over de Commissie Beeldkwaliteit) om advies over kwesties die verder gaan dan de architectuur. Advies over [[monument|monumenten]] bijvoorbeeld, of over reclame-vergunningen. Ook wordt de deskundigheid van de welstandscommissie gebruikt voor overleg over nieuwe stedenbouwkundige plannen, bestemmingsplannen of de inpassing van (spoor)wegen in het landschap. Dergelijke commissies met een bredere taak worden vaak 'Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit' genoemd.

===Bron===
* Wikipedia, Welstandscommissie

===Verder lezen===

* [[Welstandsnota]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Woningwet]]
* [[Ruimtelijke ordening]]

* [[Wat mag er met een monument]]

*
[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Ruimte voor Ruimte

2025-05-02T13:58:08Z

Mariekevanbommel:

De '''Ruimte-voor-ruimte-regeling''' (ook wel '''rood-voor-rood-regeling''' genoemd) is bedoeld om de ruimtelijke kwaliteit van het landelijk gebied te verbeteren zonder dat dit tot extra uitgaven van de overheid leidt. Dit wordt bereikt door agrarische bedrijfsgebouwen te slopen en de kosten van de sanering te financieren door de uitgifte van nieuwe woningbouwlocaties, bovenop de contingenten die het Rijk aan de provincies heeft toegekend.

=== Ruimtelijke kwaliteitsverbetering ===
De regeling wordt per provincie geregeld en is opgenomen in de Provinciale Verordening Ruimte. Doorgaans is het volgens het bestemmingsplan in het buitengebied niet toegestaan om woningen te bouwen, met uitzondering van de Ruimte-voor-ruimte-regeling. Voor elke 1000 m² aan gesloopte stallen, loodsen of 5000 m² kassen kan één woning worden teruggebouwd. Deze nieuwbouw mag echter alleen plaatsvinden als de ruimtelijke kwaliteit van het gebied daadwerkelijk verbetert.

In de praktijk betekent dit vaak dat voor de uitvoering van de regeling het bestemmingsplan herzien moet worden. De gemeente moet hierbij zorgen voor een zorgvuldige afweging tussen het creëren van ruimte voor nieuwe woningen en het behoud van waardevolle elementen in het landschap, zoals cultuurhistorisch belangrijke gebouwen.

===RvR en cultuurhistorie===
Een belangrijk aandachtspunt bij de Ruimte-voor-ruimte-regeling is het bewaren van cultuurhistorisch waardevolle [[Bijgebouw|bijgebouwe]]<nowiki/>n, zoals [[Wagenschuur|wagenschuren]] en [[Varkenshok|varkenshokken]]. Deze bijgebouwen kunnen essentieel zijn voor de identiteit van het landschap en het behoud van erfgoed. Er kan een spanningsveld ontstaan tussen de wens om agrarische gebouwen te slopen en de noodzaak om cultuurhistorisch waardevolle structuren te behouden. Soms kan een historische [[wagenschuur]] bijvoorbeeld net nodig zijn om het vereiste aantal vierkante meters te halen voor de sloop en het terugbouwen van een woning.

Om dit spanningsveld te beheersen, is het van groot belang dat gemeenten een integrale aanpak hanteren bij het uitvoeren van de regeling. Dit betekent dat de ruimtelijke ordening en cultuurhistorie in een breder kader moeten worden bekeken, waarbij ook de betrokkenheid van lokale [[Erfgoedcommissie|erfgoedcommissies]] en andere deskundigen essentieel is.

===Bron===
* Ineke de Visser, e.a., Boerderij in Perspectief, Handvatten voor Herbestemming (Alblasserdam 2007) p.13

===Verder lezen===

* [[Bestemmingsplan]]
* [[Rode contouren]]
* [[Ruimtelijke ordening]]
* [[Omgevingsvergunning]]

* [[Beeldkwaliteitsplan]]

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]
[[Categorie:Beleid]]

Monumentenwet 1988

2025-05-02T13:53:25Z

Mariekevanbommel:

'''Let op: deze wet is op 1 juli 2016 ingetrokken. De bepalingen zijn grotendeels overgenomen in de Erfgoedwet en de Omgevingswet.'''

De Monumentenwet 1988 was de opvolger van de eerste Monumentenwet uit 1961 en vormde tot 2016 het wettelijke kader voor de bescherming van gebouwde en archeologische monumenten in Nederland. De wet regelde de aanwijzing, bescherming en vergunningverlening voor monumenten en [[Beschermd stads- en dorpsgezicht|beschermde stads- en dorpsgezichten.]]

Op 1 juli 2016 werd de Monumentenwet 1988 grotendeels vervangen door de [[Erfgoedwet]]. Die wet regelt sindsdien de omgang met onroerend en roerend erfgoed op nationaal niveau, zoals [[Rijksmonument|rijksmonumenten]], collecties en archeologie. De onderdelen van de Monumentenwet 1988 die betrekking hadden op de fysieke leefomgeving – zoals vergunningverlening en ruimtelijke besluitvorming – zijn op 1 januari 2024 overgegaan naar de Omgevingswet.

=== Inhoudelijke onderdelen ===

====Beschermde monumenten====
In de Monumentenwet 1988 was geregeld hoe gebouwde of archeologische monumenten aangewezen konden worden als wettelijk beschermd [[monument]]. Daarnaast gaf de Monumentenwet 1988 voorschriften met betrekking tot het “wijzigen, verstoren, afbreken of verplaatsen” van een beschermd [[monument]]. Die voorschriften hielden in dat er niets aan het [[monument]] mocht worden veranderd zonder voorafgaande [[omgevingsvergunning|vergunning]]. Deze vergunning moest vooraf worden aangevraagd. De gemeenten waren bevoegd om hierop te beslissen. Het was niet toegestaan om zonder vergunning werkzaamheden uit te voeren. Vanaf 2012 zijn een aantal vast omschreven onderhoudswerkzaamheden vergunningsvrij geworden. Voor nadere informatie: [http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u6/Vergunningvrij.%20Informatie%20voor%20professionals%201.0.pdf] Voor wat betreft de gebouwde monumenten hadden gemeenten in de Monumentenwet 1988 meer verantwoordelijkheid gekregen voor monumentenzorg. Ook kregen zij de taak om eigenaren en beheerders van monumenten te informeren en te begeleiden bij de bescherming van hun monument(en).

====Archeologie====
Met de inwerkingtreding van de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz) is de Monumentenwet 1988 in 2007 ingrijpend gewijzigd. Dit was noodzakelijk om de afspraken uit Europese 'Verdrag van Malta' (of 'Verdrag van Valletta') te implementeren. Belangrijke punten waren de nadruk op 'behoud in situ' (zoveel mogelijk archeologische resten in de bodem laten zitten), de introductie van het 'veroorzakers-principe' (de ontwikkelaar betaalt voor de kosten van het noodzakelijke archeologische onderzoek) en de mogelijkheid van opgravingsvergunningen voor commercieel werkende instellingen. Het een en ander werd uitgewerkt in het Besluit archeologische monumentenzorg (Bamz).

====Vergunningsverleners====
De [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]] geeft opgravingsvergunningen en archeologische monumentenvergunningen af. De [[omgevingsvergunning]] voor gebouwde monumenten worden doorgaans afgegeven door de [[gemeente|gemeenten]].

===Toezicht===
Het toezicht op de naleving van de Monumentenwet wordt op nationaal niveau uitgevoerd door de [[Erfgoedinspectie]].

===Bron===
* [https://iplo.nl/regelgeving/omgevingswet/overgangsrecht/overgangsrecht-per-wet/monumentenwet-1988/#:~:text=De%20Monumentenwet%201988%20regelt%20een,v%C3%B3%C3%B3r%20inwerkingtreding%20van%20de%20Erfgoedwet). Monumentenwet 1988]

=== Verder lezen ===

* [[Erfgoedwet]]
* [[Monumentenregister]]
* [[Monument|Gemeentelijke monumenten]]
* [[Restauratiefonds]]

* [[Welstandscommissie]]

[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Erfgoedcommissie

2025-05-02T13:46:23Z

Mariekevanbommel:

Elke [[gemeente]] is verplicht een monumenten- of een erfgoedcommissie te hebben. . Deze commissie adviseert het college van burgemeester en wethouders (B&W) over de omgang met cultureel erfgoed binnen de gemeentegrenzen. De verplichting tot het instellen van een erfgoedcommissie is vastgelegd in de Erfgoedwet en wordt nader uitgewerkt in de gemeentelijke erfgoedverordening. Dit houdt in dat wanneer een [[omgevingsvergunning]] wordt aangevraagd voor een cultuurhistorisch waardevol object, de erfgoedcommissie zich hier eerst over buigt en het college adviseert.

Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 zijn gemeenten verplicht om bepalingen uit de erfgoedverordening die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving op te nemen in het omgevingsplan.

Het verantwoord omgaan met monumenten vereist een grote deskundigheid en zorgvuldigheid. Specialistische kennis op cultuurhistorisch, technisch, procedureel en financieel vlak is onontbeerlijk. Bovendien veranderen voorschriften en inzichten regelmatig. Het is wenselijk dat het college van B&W voor advies kunnen terugvallen op de verzamelde deskundigheid van een erfgoedcommissie. De erfgoedcommissie is een uitvloeisel van de erfgoedverordening.

== Doelstelling en taken ==
De erfgoedcommissie heeft als primaire taak het adviseren van het college van B&W over:

* Aanvragen voor omgevingsvergunningen die betrekking hebben op monumenten en andere cultuurhistorisch waardevolle objecten.
* Voorstellen tot aanwijzing van gemeentelijke monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten.
* Beleidsontwikkeling op het gebied van erfgoed, inclusief integratie met ruimtelijke ordening en duurzaamheid.

Daarnaast kan de commissie gevraagd en ongevraagd adviseren over andere erfgoedgerelateerde onderwerpen, zoals het opstellen van gemeentelijke monumentenlijsten en het ontwikkelen van beleidskaders voor het behoud van cultureel erfgoed.

== Samenstelling: onafhankelijk en deskundig ==
De samenstelling van de commissie wordt voor een groot deel bepaald door de doelen die de gemeente met deze commissie nastreeft.

Om het college van B&W gevraagd en ongevraagd advies te kunnen geven op alle terreinen die te maken hebben met erfgoed en monumentenzorg, is een onafhankelijke samenstelling van de commissie noodzakelijk. Daarom is niet toegestaan dat commissieleden deel uitmaken van het gemeentebestuur of de ambtelijke organisatie (behalve de secretaris.)

De onafhankelijkheid vande commissie dicteert dat de wethouder geen voorzitter mag zijn van de commissie, zoals in het verleden vaak het geval was. De benodigde deskundigheid van de commissie is afhankelijk van de doelstellingen. Over het algemeen moet de volgende deskundigheid minimaal aanwezig zijn:
* bouwkundige deskundigheid;
* kennis van restauraties;
* kennis van kunsthistorie of architectuurhistorie;
* kennis van lokale bouwhistorie.

Wanneer de commissie uitsluitend uit deskundigen van buiten de gemeente bestaat, is verbreding van het draagvlak wenselijk. Ook bewoners of vertegenwoordigers van de historische verenigingen of regionale boerderijenstichtingen hebben een waardevolle inbreng in deze commissie.

Er is jurisprudentie beschikbaar waarin een monumentencommissie, die uitsluitend bestond uit leden van een raadscommissie, niet werd geaccepteerd als een commissie zoals bedoeld in de Monumentenwet. Hier ontbrak de vereiste deskundigheid. De secretaris is de spil van de monumentencommissie. Deze functionaris draagt een grote verantwoordelijkheid. Van hem wordt verwacht dat hij:
* het gehele beleidsveld van de monumentenzorg overziet;
* het juridische kader van de monumentenzorg kent;
* de instanties kent die zich bezig houden met monumentenzorg;
* kan organiseren, presenteren en archiveren;
* gevoel heeft voor de ruimtelijke kwaliteit en de verantwoordelijkheid die de gemeente draagt om deze te verbeteren.

In de praktijk is vaak de ambtenaar die belast is met monumentenzaken ook de secretaris van de monumentencommissie. Hij is lid van de monumentencommissie zonder stemrecht, of is door B&W als niet-lid toegevoegd aan de commissie.

== Samenwerking ==
Een monumentencommissie heeft raakvlakken met een welstandscommissie. Beide zijn lokaal werkende, door B&W benoemde adviescommissies. Voor beide commissies is lokale kennis onontbeerlijk, en beide waken over aspecten van de ruimtelijke kwaliteit. Wanneer beide commissies naast elkaar bestaan, bestaat het gevaar van doublures en eventueel zelfs het gevaar van tegenstrijdige adviezen.

In verschillende gemeenten is daarom gekozen om de welstands- en de erfgoedcommissie te combineren. Het is eveneens mogelijk om een lid van de erfgoedcommissie in de welstandscommissie plaats te laten nemen en andersom.

In een dergelijke situatie kan het voor een gemeente voordeel hebben om voor monumentenzaken een samenwerkingsverband aan te gaan met andere gemeenten, of contact te leggen met een organisatie die haar advieswerk uitstrekt over meerdere gemeenten. In Zuid-Holland en Zeeland is dat de ‘Stichting Dorp, Stad & Land’ (DSL). In andere provincies ‘het Gelders Genootschap’ (Gelderland), ‘Libau’ (Groningen), ‘het Oversticht’ (Overijssel), ‘Hûs en Hiem’ (Friesland)

Deze organisaties kunnen een bijdrage leveren wanneer externe expertise op monumentengebied gewenst is, of wanneer er geen eigen monumentencommissie bestaat. Zij hebben ook een grote ervaring bij het opstellen van gemeentelijke monumentenlijsten, en de selectie van beeldbepalende panden.

===Bron===
P.T. den Hertog ''Van Oud naar Behoud'' (2005)

===Verder lezen===

* [[Welstandscommissie]]
* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Gemeentelijke monumenten]]
* [[Restauratiefonds]]

* [[Omgevingsvergunning]]

[[Categorie: Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Charter van Venetië

2025-05-02T13:40:26Z

Mariekevanbommel:

He'''t Charter van Venetië,''' officieel het ''Internationaal Charter voor de conservering en restauratie van monumenten en sites'', werd in 1964 vastgesteld door ICOMOS (International Council on Monuments and Sites). Het charter is één van de belangrijkste internationale richtlijnen voor de omgang met cultureel erfgoed en vormt tot op heden een fundamentele basis voor het erfgoedbeleid in veel landen, waaronder Nederland.

Het document bevat principes over hoe monumenten verantwoord behouden, beheerd en gerestaureerd moeten worden, met nadruk op het behoud van authenticiteit, historisch stratificatie en respect voor de materiële en immateriële waarden van erfgoed. Hieronder worden enkele kernartikelen uitgelicht die vaak worden aangehaald in het erfgoedveld:

===Behouden gaat voor vernieuwen===
'''Artikel 4''' Het behoud van monumenten vereist op de eerste plaats regelmatig onderhoud.

'''Artikel 5''' Voor het behoud van monumenten is het altijd gewenst daaraan een maatschappelijk nuttige bestemming te geven. Een dergelijke bestemming mag echter niet de indeling en decoratie van de gebouwen aantasten. Slechts binnen deze grenzen mag een aanpassing aan de ontwikkeling van gebruikseisen worden overwogen en toegestaan.

'''Artikel 12''' De onderdelen die de verdwenen gedeelten moeten vervangen dienen op harmonieuze wijze in het geheel opgenomen te worden. Deze moeten echter duidelijk van de originele gedeelten te onderscheiden zijn zodat er geen vervalsing optreedt van de artistieke en historische informatie.

'''Artikel 13''' Toevoegingen kunnen slechts aanvaard worden zover ze de belangrijke onderdelen van het gebouw respecteren en het traditionele kader, het evenwicht in de compositie en de relatie met de omgeving niet verbreken.

===Terugbrengen naar oorspronkelijke staat===
'''Artikel 11''' Aangezien met [[restauratie]] geen eenheid in stijl wordt nagestreefd, moeten alle waardevolle toevoegingen die in verschillende perioden aan het [[monument]] zijn gedaan, worden geëerbiedigd. Als aan een bouwwerk lagen uit verschillende tijdsperioden te onderscheiden zijn, is het zichtbaar maken van een oudere situatie slechts bij uitzondering gerechtvaardigd. Voorwaarde is dan dat de te verwijderen onderdelen van gering belang zijn, de zichtbaar gemaakte oudere toestand van grote historische, archeologische of esthetische waarde is en de huidige staat daarvan van voldoende kwaliteit om de ingreep te rechtvaardigen. De beoordeling van de waarde van deze elementen en de beslissing over de verwijdering hiervan mogen niet alleen afhangen van de met de restauratie belaste ontwerper.

'''Artikel 12'''

Wanneer verdwenen onderdelen worden vervangen, dienen deze zich op harmonieuze wijze in het geheel te voegen, maar ze moeten ook duidelijk herkenbaar zijn als toevoegingen. Zo wordt vervalsing van de historische en artistieke informatie voorkomen.

'''Artikel 13'''

Nieuwe toevoegingen aan een monument kunnen alleen worden geaccepteerd als ze de bestaande waardevolle onderdelen respecteren, het traditionele karakter en de compositie van het gebouw intact laten, en geen afbreuk doen aan de relatie met de omgeving.

=== Richtlijn ===
Het Charter van Venetië heeft vooral normatieve waarde: het is geen wet, maar een richtlijn. Toch heeft het grote invloed gehad op nationale en internationale erfgoedpraktijken en op de formulering van latere verdragen en richtlijnen, zoals het ''Verdrag van Granada'' (1985) en de nationale beleidskaders voor monumentenzorg.

=== Verder lezen ===

* [[Authenticiteit]]
* [[Restauratie-ethiek]]
* [[Behouden gaat voor vernieuwen]]
* [[Uitgangspunten voor een goede restauratie Do's en Don'ts]]
* [[Reconstructie]]

[[Categorie:Restauratietechniek]]
[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

BRIM 2012

2025-05-02T13:33:56Z

Mariekevanbommel:

'''Let op: deze regeling is in 2013 vervangen door de [[Subsidieregeling instandhouding Monumenten (SIM)]]'''

De [[BRIM|Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (BRIM)]] was een subsidieregeling van de Rijksoverheid voor het reguliere onderhoud aan [[Rijksmonument|rijksmonumenten]] zonder woonfunctie. De regeling is jarenlang van kracht geweest, maar is in 2013 vervangen door de huidige [[Subsidieregeling Instandhouding Monumen|Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (SIM)]]. Deze pagina beschrijft de situatie rond het overgangsjaar 2012.

In 2012 kregen twee groepen aanvragers voorrang: aanvragen voor molens, kastelen en andere [[monument]]en die in 2006 instandhoudingssubsidie ontvingen, en daarna de niet gehonoreerde Brim-aanvragen uit 2011. Om zoveel mogelijk aanvragen te kunnen honoreren werden de maximale subsidiabele kosten verlaagd. Restauraties en grootschalige plannen vielen af: voor restauraties kwamen nieuwe subsidiemogelijkheden. Net als voorheen bleef als eerste criterium gelden: ‘Wie het eerst komt, die het eerst maalt’ – ook voor de voorrangsgroepen.
Voor het BRIM is 2012 een overgangsjaar. In 2013 werd de instandhoudsregeling aangepast op basis van de evaluatie van de afgelopen zes jaar. Begin 2012 presenteerde staatssecretaris Zijlstra de plannen voor een nieuwe regeling voor 2013 en daarna.

===Honorering van de aanvragen===
Voor 2012 was er geen loting voor verdeling van de middelen, en streefde de staatssecretaris ernaar zo veel mogelijk aanvragen te honoreren. Dat gebeurde door de volgende maatregelen:
# Prioritering. Twee groepen aanvragen kregen prioriteit. Ten eerste aanvragen voor monumenten (molens, kastelen, landhuizen en horeca-instellingen) waarvan de eigenaren in 2006 instandhoudingssubsidie ontvingen – dit vanuit de gedachte dat monumenten continu onderhouden moeten worden. En vervolgens voor zover het beschikbare budget reikte de aanvragen voor monumenten waarvoor in 2011 instandhoudingssubsidie werd gevraagd, maar niet verleend. Die aanvragers kregen geen subsidie, maar hebben wel geïnvesteerd in het opstellen van een meerjarenplan voor instandhouding – precies wat de subsidieregeling beoogt.
# Zo veel mogelijk projecten. De maximale subsidiabele kosten gingen omlaag om zo meer aanvragen te kunnen honoreren. Aanvragen met de laagste totale begroting werden als eerste gehonoreerd.
# Restauraties werden anders gefinancierd. Het BRIM 2011 bood in het overgangsjaar 2012 geen mogelijkheid subsidie te verlenen voor ingrijpende restauraties. Voor dergelijke restauraties konden eigenaren vanaf 2012 een beroep doen op een nieuwe regeling.

===Hoogte van de subsidie===
Voor boerderijen die rijksmonument zijn, was er in 2012 een subsidieplafond van EUR 50.000 (in 2011 was dat EUR 100.000) en een subsidiepercentage van 60%. Dat betekent dat de maximale subsidie EUR 30.000 was voor een periode van zes jaar.

=== Einde van BRIM en invoering van SIM ===
2012 was het laatste jaar waarin BRIM werd uitgevoerd. Op basis van de evaluatie van zes jaar BRIM stelde staatssecretaris Halbe Zijlstra begin dat jaar een nieuw subsidiestelsel in het vooruitzicht. In 2013 werd dat werkelijkheid met de invoering van de [[Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (|Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (SIM)]]. Deze nieuwe regeling geldt nog steeds en bouwt voort op de principes van [[BRIM]], maar stelt strengere eisen aan het onderhoudsplan en heeft een vaste jaarlijkse aanvraagronde.
===Bron===
* [http://www.cultureelerfgoed.nl/node/2266 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.nl Algemeen BRIM]
* [http://www.cultureelerfgoed.nl/actueel/nieuws/instandhoudingssubsidie-2012-is-overgangsjaar Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.nl BRIM 2012]

=== Verder lezen ===

* [[Subsidieregeling instandhouding Monumenten (SIM)]]
* [[BRIM]]
* [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]]
* [[Erfgoedwet]]

[[Categorie:beleid]]

Subsidieregeling instandhouding Monumenten (SIM)

2025-05-02T13:26:28Z

Mariekevanbommel: Nieuwe pagina aangemaakt met 'De Subsidieregeling instandhouding monumenten (SIM) is een regeling van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) die eigenaren van rijksmonumenten onders...'

De Subsidieregeling instandhouding monumenten (SIM) is een regeling van de [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]] (RCE) die eigenaren van rijksmonumenten ondersteunt bij onderhoud en instandhouding. Deze regeling is in 2013 ingevoerd ter vervanging van de [[BRIM|Besluit Rijkssubsidiëring Instandhouding Monumenten (BRIM)]] en valt onder de [[Erfgoedwet]].

SIM is bedoeld voor monumenten die geen woonfunctie hebben, waaronder agrarische monumenten zoals boerderijen, historische schuren, molens en landbouwgerelateerde gebouwen. Voor agrarisch erfgoed is de SIM een cruciaal instrument om verval tegen te gaan en een planmatige aanpak van onderhoud te stimuleren.

=== Welke kosten vallen onder de SIM? ===
De subsidie wordt verstrekt voor regulier onderhoud van [[Rijksmonument|rijksmonumenten]] en is bedoeld om achterstallig onderhoud te voorkomen. De kosten die in aanmerking komen zijn onder andere:

* Alleen de kosten van normaal onderhoud zoals schilderwerk of plaatselijk herstel van houtwerk komen in aanmerking voor instandhoudingssubsidie
* De werkzaamheden moeten technisch noodzakelijk zijn, sober en doelmatig en gericht op maximaal behoud van aanwezige monumentale waarden, in het bijzonder historische materialen en constructies.
* De eigenaar kan ook subsidie aanvragen voor het uitvoeren van een verduurzamingsonderzoek aanvullend op de onderhoudswerkzaamheden van een gebouwd rijksmonument.
* Onderzoeken zoals bouwhistorisch of constructief onderzoek voor zover ze betrekking hebben op de instandhouding van het rijksmonument.

Nieuwbouw en reconstructies vallen '''niet''' onder de SIM.

=== Voorwaarden en aanvraag ===
Om in aanmerking te komen moet:

* het rijksmonument ingeschreven staan in het [[Monumentenregister|register van rijksmonumenten]]
* er een meerjarenonderhoudsplan worden opgesteld (looptijd van 6 jaar)
* het onderhoud planmatig worden uitgevoerd volgens dat plan
* de aanvraag worden ingediend binnen de jaarlijkse aanvraagperiode

De SIM kan jaarlijks worden aangevraagd via de '''[[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed|Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE]])'''. De aanvraagperiode is doorgaans in het voorjaar (meestal van 1 februari tot en met 31 maart). De RCE beoordeelt de aanvragen en kent de subsidies toe.

=== Bronnen ===

* https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/subsidie-instandhouding-rijksmonumenten

[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

BRIM

2025-05-02T13:14:05Z

Mariekevanbommel:

'''Let op: deze regeling is in 2013 vervangen door de [[Subsidieregeling instandhouding Monumenten (SIM)]]'''

Tijdig onderhoud kan dure en ingrijpende restauraties voorkomen. Vanaf 2011 stimuleerde de overheid daarom eigenaren van [[Rijksmonumenten]] tot planmatig onderhoud in de vorm van het BRIM: Besluit Rijkssubsidiering Instandhouding Monumenten. Eigenaren konden aanspraak maken op deze regeling voor instandhouding (d.w.z. onderhoud of restauratie) van een beschermd Rijksmonument. De regeling had mogelijkheden voor een lening of een subsidie. In 2013 werd de BRIM vervangen door de ''[[Subsidieregeling instandhouding monumenten&action=edit&redlink=1|Subsidieregeling instandhouding monumenten]]'' (SIM).

===Lening===
Voor eigenaren van een rijksmonumentaal woonhuis bestond de mogelijkheid tot een laagrentende lening, ofwel de Restauratiefonds-hypotheek. Ook wanneer het pand een gedeeltelijk woonhuis is (minstens voor 50% van het oppervlak) of oorspronkelijk als woonhuis is gebouwd, kwam het in aanmerking voor de lening.

===Subsidie===
Als uw rijksmonument géén woonhuis is, of een woonhuis is dat als museum geregistreerd staat, kon men in aanmerking komen voor een subsidie. Dit geldt ook voor historische buitenplaatsen en archeologische rijksmonumenten. Voor deze subsidie moest er een 6-jaren onderhoudsplan opgesteld worden. Het P.I.P. Periodiek Instandhouding Plan. Het opstellen van z'n plan is veel en specialistisch werk.
Voor een bedrijvenlijst met deskundigen: [http://www.monumenten.nl/regionaal/bedrijven?provincie=All&bedrijfssoort=35&=%3E#1848]

===Lening of subsidie?===
Wanneer de eigenaar recht had op het aanvragen van subsidie, had deze ook de mogelijkheid om te kiezen voor de lening, zoals hierboven beschreven. Het was niet mogelijk om voor hetzelfde pand beide opties aan te vragen.
Welke keuze de eigenaar maakt is afhankelijk van zijn/haar persoonlijke situatie. Hiervoor konden de volgende vuistregels gevolgd worden:
* Het type monument: Als eigenaar van een kerk is subsidie altijd voordeliger.
De eigenaar kon maken op 65% subsidie over maximaal €700.000,- subsidiabele kosten.
* De verwachte looptijd van de financiering: Als het monument waarschijnlijk binnen 10 jaar verkocht zou worden was subsidie voordeliger.
* Kosten van de ingreep: Als de fiscaal aftrekbare onderhoudskosten lager waren dan €200.000,- , dan was de subsidie meestal voordeliger.
Waren de kosten hoger dan €200.000,- , dan kon de Restauratiefonds-hypotheek interessant zijn, omdat deze een hoger plafond kende.

===Een te groot succes===
In 2011 is er een enorme stormloop ontstaan op de BRIM subsidie. De subsidie kon vanaf 15 januari 2011 aangevraagd worden. De eerste dag kwamen er bijna 2000 aanvragen binnen. Dat is veel meer dan het hele jaar daarvoor. Tussen deze aanvragen is geloot. De kans om subsidie te krijgen was ongeveer 1:4.
Dit is een gang van zake waar niemand blij van werd. Agrarisch Erfgoed Nederland vond deze gang van zake erg nadelig voor de particuliere monumentenbezitters. Particulieren die hun pand willen restaureren kunnen meestal niet een jaar wachten op een nieuwe kans op subsidie. Particulieren die de BRIM subsidie aanvragen voor onderhoud vinden de kosten voor het laten maken van een 6-jaren plan te hoog, zeker nu de kans op subsidie zo laag is. Gemeenten of instanties met veel monumenten in hun bezit werken meestal al met onderhoudsplannen. Voor hen zijn de extra kosten voor het aanvragen van een BRIM dus lager. Ze hebben immers vaak al een (6-jaren) onderhoudsplan.

===Einde BRIM===
Vanwege de enorme belangstelling voor instandhoudingsubsidie werd de uitvoering van de regeling voor [[BRIM 2012|2012]] op verschillende punten aangepast. In 2013 kwam het ''Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten 2013'' (BRIM 2013) te vervallen. Hiervoor kwam de ''[[Subsidieregeling instandhouding monumenten]] (Sim)'' in de plaats die rechtstreeks op de Erfgoedwet is gebaseerd.

===Bron===

* Schut, Peter. ''De Brim/Sim-regeling archeologische rijksmonumenten 2012-2018 revisited.'' Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2020.

===Verder lezen===

* [[BRIM 2012]]
* [[Restauratiefonds-hypotheek]]
* [[Subsidieregeling instandhouding monumenten (SIM)]]
* [[Monumentenregister]]

* [[Rijksmonument]]

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)

2025-05-02T13:11:44Z

Mariekevanbommel:

Wanneer de bestemming van een gebouw of terrein gewijzigd moet worden, dan moet dit worden afgestemd met het gemeentelijk omgevingsplan. Voor kleine gebiedswijzigingen, zoals een deel van een erf, kan een [[postzegelplan]] worden opgesteld: een kleinschalige aanpassing binnen het omgevingsplan.

===De functie===
Het bestemmingsplan was een juridisch bindend document voor zowel overheid als burgers waarin de gemeenteraad de functie van grond en bebouwing vastlegde. Dit plan bepaalde mede of en hoe er gebouwd mocht worden. Sinds de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 is het bestemmingsplan vervangen door het omgevingsplan, waarin ruimtelijke ordening wordt geïntegreerd met regels voor milieu, natuur en waterbeheer.

Gemeenten zijn verplicht om een omgevingsplan op te stellen waarin alle ruimtelijke en milieuregels voor hun hele grondgebied worden vastgelegd. Anders dan bij het bestemmingsplan, hoeft het omgevingsplan niet iedere 10 jaar opnieuw vastgesteld te worden; het is een dynamisch document dat doorlopend kan worden aangepast.

===Heeft u bouwplannen?===
Bent u een burger met bouwplannen? Dan heeft u een [[Omgevingsvergunning]] nodig. Deze omgevingsvergunning moet worden getoetst aan het geldende omgevingsplan. Als een boerderij een agrarische bestemming heeft, mag een burger daar niet wonen, want daar heeft het gebouw een woonbestemming voor nodig. In sommige gevallen kan wel gebruik gemaakt worden van de mogelijkheden uit het [[Ruimte voor Ruimte]]-regeling. Maar in elk geval moet voor vrijkomende agrarische bebouwing altijd eerst een wijziging of een vrijstelling van de bestemming (herbestemming) aangevraagd worden.

===De inhoud===
Het omgevingsplan bevat regels over de functie en het gebruik van gronden en gebouwen, en het bepaalt hoe wordt omgegaan met bouwmogelijkheden. Anders dan het oude bestemmingsplan, omvat het ook voorschriften op het gebied van milieu, duurzaamheid en erfgoed. Het plan bestaat uit drie onderdelen:

# Regels – voorschriften over het gebruik en bebouwing van grond.
# Verbeelding – digitale kaarten waarop bestemmingen en regels visueel worden weergegeven.
# Toelichting – achtergrondinformatie en motivatie achter de regels.

Een kleine wijziging in een bestaand omgevingsplan wordt een [[postzegelplan]] genoemd.

===Omgevingsplanwijziging===
Wanneer plannen niet binnen het geldende omgevingsplan passen, kan de gemeente een afwijkingsbesluit nemen of een wijziging van het omgevingsplan doorvoeren. Bij kleine ontwikkelingen zoals een woninguitbreiding kan al ruimte binnen het plan zijn opgenomen om een wijziging te voorkomen. Een wijziging van het omgevingsplan verloopt via een procedure waarbij verschillende partijen betrokken zijn.

====Procedure====
De procedure voor een wijziging binnen het omgevingsplan verloopt als volgt:

* '''Inspraak''': Gemeenten kunnen inspraak bieden op beleidsvoornemens via een inspraakverordening.
* '''Overleg''': De gemeente overlegt met belanghebbenden zoals provincies en omwonenden.
* '''Ontwerp omgevingsplan''': Na overleg wordt een ontwerpplan opgesteld en zes weken ter inzage gelegd voor zienswijzen.
* '''Vaststelling''': De gemeenteraad stelt het plan vast en biedt wederom een inzageperiode. Tegen het besluit kan beroep worden ingesteld bij de Raad van State.
* '''Reactieve aanwijzing''': Provincie of Rijk kunnen ingrijpen als een omgevingsplan in strijd is met wet- en regelgeving.
* '''Inwerkingtreding''': Een plan treedt in werking nadat de beroepstermijn is verstreken en eventuele rechtszaken zijn afgerond.

===Bron===
* [https://omgevingswet.overheid.nl/regels-op-de-kaart/ Omgevingsloket]
*[http://www.mkbservicedesk.nl/174/wat-postzegelplan.htm MKBservicedesk]

===Verder lezen===

* [[Omgevingsvergunning]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Erfgoedcommissie]]
* [[Erfgoed en ruimte]]
* [[Rode contouren]]

*

[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]
[[Categorie:Beleid]]

Bestemmingsplan

2025-05-02T13:06:27Z

Mariekevanbommel: Mariekevanbommel heeft pagina Bestemmingsplan hernoemd naar Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)

#DOORVERWIJZING [[Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)]]

Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)

2025-05-02T13:06:27Z

Mariekevanbommel: Mariekevanbommel heeft pagina Bestemmingsplan hernoemd naar Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan)

Wanneer de bestemming van een gebouw/complex gewijzigd moet worden, dan moet dat afgestemd worden met het [[gemeente|gemeentelijk]] bestemmingsplan. Als het gaat om een zeer klein gebied (een deel van een erf), zal er gewerkt worden met het zogenaamde [[Postzegelplan]]: een kleine versie van het bestemmingsplan.

===De functie===
Het bestemmingsplan is een bijzonder plan. Het is namelijk een bindend plan voor zowel overheid als burgers. De gemeenteraad stelt het bestemmingsplan vast. Ze wijst daarin de bestemming, ofwel functie van de grond aan. Ook geeft ze regels over het gebruik van de grond en hetgeen daarop gebouwd is. Het bestemmingsplan bepaalt daardoor mede of ergens gebouwd mag worden. Voor alle grond in Nederland moet een bestemmingsplan gelden. Gemeenten zijn volgens de wet verplicht om voor hun hele grondgebied bestemmingsplannen vast te stellen. Ook moeten gemeenten hun bestemmingsplannen iedere 10 jaar opnieuw vaststellen. Dit is geregeld in de Wet Ruimtelijke Ordening die op 1 juli 2008 in werking is getreden. De bestemmingsplannen moeten weer afgestemd zijn op de provinciale Structuurvisie en de Verordening Ruimte.

===Heeft u bouwplannen?===
Bent u een burger met bouwplannen? Dan heeft u een [[Omgevingsvergunning]] nodig. Deze omgevingsvergunning moet worden getoetst aan het geldende bestemmingsplan. Als een boerderij een agrarische bestemming heeft, mag een burger daar niet wonen, want daar heeft het gebouw een woonbestemming voor nodig. In sommige gevallen kan wel gebruik gemaakt worden van de mogelijkheden uit het [[Ruimte voor Ruimte]]-regeling. Maar in elk geval moet voor vrijkomende agrarische bebouwing altijd eerst een wijziging of een vrijstelling van de bestemming (herbestemming) aangevraagd worden.

===De inhoud===
Een bestemmingsplan bestaat uit drie onderdelen. Regels (voor 1 juli 2008 werden dit de voorschriften genoemd), een verbeelding (voorheen de plankaart) en een toelichting. De regels en de verbeelding zijn de bindende onderdelen van het bestemmingsplan. Op de verbeelding wordt de precieze bestemming aangegeven. Per bestemming worden in elk geval regels gegeven met betrekking tot de functie of het doel van de gronden, het bouwen, en het gebruik. In de toelichting wordt gemotiveerd waarom er sprake is van een goede ruimtelijke ordening en worden de regels en de verbeelding uitgelegd.
Een kleine wijziging in een bestaand bestemmingsplan wordt een [[postzegelplan]] genoemd.
===Bestemmingsplanwijziging===
Als u iets wilt (ver-)bouwen, dan moet u bij uw gemeente informeren of dat wel past binnen de regels van het bestemmingsplan. Past dat niet, dan moet het bestemmingsplan worden herzien; er moet een nieuw bestemmingsplan worden vastgesteld door de gemeente of een afwijkingsbesluit worden genomen. De gemeente weegt eerst af of ze medewerking kan en wil verlenen.
De gemeente kan een afwijkingsbesluit nemen. Het geldende bestemmingsplan wordt dan als het ware (gemotiveerd) terzijde geschoven. Om te voorkomen dat voor kleine 'ontwikkelingen' zoals bijvoorbeeld het uitbreiden van een woning steeds een herziening van het bestemmingsplan nodig is, worden in het bestemmingsplan al bouwmogelijkheden gegeven, afgestemd op wat in de situatie ter plekke ruimtelijk toelaatbaar is. Voor het herzien van een bestemmingsplan moet een procedure doorlopen worden.

====Procedure====
De procedure die een bestemmingsplan doorloopt, is in de Wet Ruimtelijke Ordening en in het Besluit Ruimtelijke Ordening bepaald.

Inspraak: Naast de wettelijke procedure voor het bestemmingsplan, is de gemeentelijke inspraakverordening van belang. Deze bepaalt of er over een beleidsvoornemen inspraak moet worden geboden. Mocht dit in uw gemeente het geval zijn, dan legt de gemeente het voorontwerp van het bestemmingsplan ter inzage voor inspraak.

Overleg: Het Besluit Ruimtelijke Ordening bepaalt dat de gemeente overlegt met alle betrokken overheden en partijen. In de praktijk wordt dit overleg gevoerd tegelijk met de inspraak.

Ontwerpbestemmingsplan: De resultaten uit het overleg, en indien van toepassing uit de inspraak, worden verwerkt in het bestemmingsplan. Dit ontwerpbestemmingsplan wordt zes weken ter inzage gelegd. Een ieder kan schriftelijke of mondelinge zienswijzen kenbaar maken.

Vaststelling: Binnen twaalf weken wordt het ontwerpbestemmingsplan vastgesteld door de gemeenteraad. Dit plan wordt eveneens ter inzage gelegd. Gedurende de ter inzagelegging kan beroep tegen het plan worden ingesteld bij de Raad van State. Dit kan uitsluitend wanneer ook een zienswijze tegen het ontwerp is ingediend, of tegen die onderdelen die de gemeenteraad gewijzigd heeft vastgesteld.

Reactieve aanwijzing: De provincie en de minister hebben, voordat de beroepstermijn ingaat, de mogelijkheid om in te grijpen. Dit wordt een reactieve aanwijzing genoemd en houdt in dat het onderdeel waarop de aanwijzing betrekking heeft, geen onderdeel blijft uitmaken van dat plan.

Inwerkingtreding en onherroepelijk bestemmingsplan: Het bestemmingsplan treedt in werking de dag nadat de beroepstermijn is afgelopen en er geen schorsingsverzoek is ingediend. Het plan is onherroepelijk als er door de Raad van State een uitspraak is gedaan over het ingestelde beroep.

===Bron===
* [https://omgevingswet.overheid.nl/regels-op-de-kaart/ Omgevingsloket]
*[http://www.mkbservicedesk.nl/174/wat-postzegelplan.htm MKBservicedesk]

===Verder lezen===

* [[Omgevingsvergunning]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Erfgoedcommissie]]
* [[Erfgoed en ruimte]]
* [[Rode contouren]]

*

[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]
[[Categorie:Beleid]]

Welstandsnota

2025-04-25T16:51:33Z

Mariekevanbommel:

De welstandsnota geeft de criteria aan waarop de [[welstandscommissie]] bouwplannen mag toetsen waarvoor een [[omgevingsvergunning]] is aangevraagd. Elke gemeente heeft de beleidsvrijheid om een eigen welstandsnota vast te stellen.

===De werking van de welstandsnota===
De meeste gemeenten hebben een welstandsnota. In deze nota heeft een [[gemeente]] vastgelegd wat de welstandscriteria zijn. Dit zijn de eisen die een gemeente stelt aan de architectonische vormgeving van een bouwplan en haar relatie met de omgeving. Alleen bouwwerken die vergunningsplichtig zijn worden getoetst aan redelijke eisen van welstand. In de praktijk bestaan er grote verschillen bij de invulling en de uitvoering van het welstandsbeleid door gemeenten. Er zijn gemeenten met een streng welstandsregime en er zijn gemeenten die geheel welstandsvrij zijn. De welstandsnota kan geen sloop voorkomen, maar ze kan wel zorgen voor de bescherming van de karakteristieke verschijningsvorm van boerderijen en bijgebouwen. Daarnaast kan een welstandsnota de kwaliteit en de inpassing van vervangende nieuwbouw bewaken.

Voor de burgers is het belangrijk dat de welstandscriteria openbaar zijn. Hierdoor kunnen zij van tevoren inzien aan welke eisen hun bouwplan moet voldoen, zodat de vergunningprocedure soepeler verloopt. Deze transparantie zorgt er voor dat eventuele subjectieve meningsvorming door de [[welstandscommissie]] wordt voorkomen.
Een welstandsnota kan zodanig opgezet zijn dat er sprake is van gebieden waar een gevarieerd welstandsregime geldt:
* welstandsvrije gebieden, waar niet wordt getoetst; b.v. op industrieterreinen langs niet- doorgaande straten
* gebieden met een lichte welstandstoets
* gebieden met een reguliere welstandstoets; b.v. de nieuwbouwwijken uit de periode van na 1960
* gebieden met een verzwaarde welstandstoets; b.v. historische standskernen en het landelijk gebied
Bij elk gebied wordt op basis van de karakteristiek van het gebied een aantal criteria vastgesteld.

Naast de indeling in gebieden kan de welstandsnota ook onderscheid maken tussen verschillende soorten gebouwen en hierbij z.g.n. objectcriteria definieren. Dan kan het b.v. gaan om:
* criteria voor industriele complexen
* criteria voor woonhuizen
* criteria voor traditionele streekeigen boerderijen
Bij elk type bouwwerk wordt op grond van de karakteristiek van het gebouw criteria bepaald.

===Een praktijkvoorbeeld===
De gemeente Borsele stimuleert en ondersteunt met een pakket van maatregelen de eigenaars om hun erf streekeigen en landschappelijk fraai in te richten. Voor nieuwbouw bij een bestaande, karakteristieke boerderijen gelden strenge welstandseisen. Maar er is meer mogelijk, indien de afstand tussen de bestaande, karakteristieke bebouwing en de nieuwbouw vergroot wordt en de nieuwbouw ingekleed wordt in een forse streekeigen beplanting. In deze welstandsnota heeft de gemeente een hoofdstuk geschreven met richtlijnen voor de erfbeplantingen. Per landschapselement is hierin vastgesteld aan welke minimale eisen zij moet voldoen (hoogte, breedte en soorten). In deze nota is tevens een hoofdstuk opgenomen over subsidiemogelijkheden. Hierin wordt verwezen naar Stichting Landschapsbeheer Zeeland (SLZ), die adviseert over de aanleg en het onderhoud van groenbeplanting en hiervoor subsidie kan verstrekken.

===Bron===
* Ineke Visser, e.a., Boerderij in Perspectief, handvatten voor Herbestemming (Alblasserdam 2007) p.18

===Verder lezen===

* [[Welstandscommissie]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Ruimtelijke ordening]]
* [[Omgevingsvergunning]]

* [[Erfgoedverordening]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Welstandscommissie

2025-04-25T16:50:34Z

Mariekevanbommel:

De welstandscommissie (vroeger ook schoonheidscommissie) is in Nederland een door de [[gemeente|gemeenteraad]] benoemde onafhankelijke commissie die aan burgemeester en wethouders advies uitbrengt over het uiterlijk of de plaatsing van een bouwwerk waarvoor een aanvraag om [[omgevingsvergunning]] is ingediend. De welstandscommissie toetst of een bouwplan al dan niet in strijd is met redelijke eisen van welstand zoals dat op grond van de Woningwet in de [[welstandsnota]] is bepaald. De commissie voert namens de gemeente de welstandszorg uit. Welstand houdt zich vooral bezig met bouwplannen welke géén effect hebben op historische gebouwen/complexen. Als dat wel het geval is, wordt de aanvraag behandeld door de monumentencommissie of de [[erfgoedcommissie]].

===Samenstelling en werkwijze===
De welstandscommissie bestaat meestal uit een of meer architecten met een ambtelijk secretaris. Soms zijn er anderen dan architecten aan de commissie toegevoegd. Bij sommige gemeenten is de voorzitter geen architect, maar wel deskundig op het gebied van bouwen. De commissie bekijkt hoe het bouwwerk eruit komt te zien, welke [[historische materialen|materialen]] gebruikt gaan worden, of het bouwwerk past in de [[ensemblewaarde|bestaande omgeving]], of bij andere bouwplannen in de omgeving en of het voldoende architectonische kwaliteit heeft. Overleg met de gemeentelijk stedenbouwkundige gaat meestal aan het advies vooraf. In enkele gevallen is er gecombineerd overleg met bijvoorbeeld de erfgoedcommissie.

De aanvrager mag zijn plan aan de commissie toelichten. Naar aanleiding van het overleg kan de aanvrager het plan al of niet gewijzigd indienen. Overleg kan door de commissie worden gedelegeerd aan één of meer van de leden. Na het overleg, indien door de aanvrager gewenst, brengt de welstandscommissie advies uit aan de gemeente, die in het algemeen dat advies opvolgt. Als de welstandscommissie negatief oordeelt of voorwaarden stelt, neemt ze hierover met de aanvrager contact op. Vaak volgt er overleg en past de indiener zijn plan aan. Beoordeling door de welstandscommissie volgt uit het indienen van de bouwaanvraag. De gemeente vraagt het advies aan, dus men behoeft dat niet zelf te doen.

De vergaderfrequentie wisselt per gemeente. Vergaderingen zijn openbaar. De kosten van een welstandsadvies worden als leges in rekening gebracht. Indien een plan na overleg niet tot een indiening van een bouwaanvraag komt, maar wel is voorgelegd aan de welstandscommissie, worden er vaak geen kosten in rekening gebracht. Tegen een advies van de welstandscommissie kan geen bezwaar gemaakt worden. Wel kan bezwaar worden gemaakt tegen de besluiten van de gemeente die uit dit advies voortvloeien. Een gemeente kan ook een andere deskundige om een second opinion vragen en op basis daarvan tot goedkeuring van het plan komen.
===Wetsvoorstel afschaffing verplichte toetsing door welstandscommissies ===
Eind 2008 heeft het kabinet voorgesteld dat gemeentes niet langer verplicht zouden moeten zijn om een welstandscommissie te hebben om bouwvergunningen te toetsen aan redelijke eisen van welstand. Voortaan zouden gemeenten zelf mogen bepalen hoe bouwplannen worden gecontroleerd. Door gemeenten zelf te laten beslissen hoe aan de Welstandsnota wordt voldaan, hoopt het kabinet de procedures te versnellen. Tot op heden moet voor elke [[omgevingsvergunning]] nog advies worden gevraagd aan de welstandscommissie.

In het voorjaar van 2009 is dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer echter van de hand gewezen. De toenmalig verantwoordelijk minister voor Wonen, Wijken en Integratie Eberhard van der Laan had toegezegd een aangepast voorstel te formuleren, dat enerzijds recht doet aan de gewenste onafhankelijke advisering en anderzijds tegemoet komt aan de wens om procedures te versnellen en de regeldruk te verminderen. De minister suggereerde bijvoorbeeld dat ambtenaren of gemandateerde leden van de welstandscommissie snel en slagvaardig advies kunnen uitbrengen, maar wel altijd onder de verantwoordelijkheid van een onafhankelijke, door de gemeenteraad benoemde commissie. Het kabinet wilde bovendien dat het welstandsbeleid deel gaat uitmaken van het [[bestemmingsplan]]. Daartegen heeft de Tweede Kamer veel minder bezwaar. De gemeente Boekel is de eerste gemeente in Nederland sinds 2004 zonder welstandscommissie.
===Ruimtelijke Kwaliteit===
Steeds vaker vragen gemeenten hun welstandscommissies (in Nijmegen en Roermond heeft men het over de Commissie Beeldkwaliteit) om advies over kwesties die verder gaan dan de architectuur. Advies over [[monument|monumenten]] bijvoorbeeld, of over reclame-vergunningen. Ook wordt de deskundigheid van de welstandscommissie gebruikt voor overleg over nieuwe stedenbouwkundige plannen, bestemmingsplannen of de inpassing van (spoor)wegen in het landschap. Dergelijke commissies met een bredere taak worden vaak 'Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit' genoemd.

===Bron===
* Wikipedia, Welstandscommissie

===Verder lezen===

* [[Welstandsnota]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Woningwet]]
* [[Ruimtelijke ordening]]

* [[Wat mag er met een monument]]

*
[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Beleid]]

Wat mag er met een monument

2025-04-25T16:48:13Z

Mariekevanbommel:

===Misverstanden===
Er zijn twee grote misverstanden over monumenten.
*Je mag nog geen spijker in de muur slaan.
*Alleen de voorgevel is een monument.
Beide uitspraken zijn niet waar. Dergelijke uitspraken zijn meestal gebaseerd op vooroordelen en emoties, en zelden op feiten. Er mag best veel veranderd worden aan een monument, ’’’mits’’’ dit goed doordacht is, tijdig overlegd wordt en een verrijking voor het gebouw betekent. Ook is het gehele pand van voor tot achter, van fundering tot nok een monument, mits dit niet anders is vastgelegd.

===[[Behoud door ontwikkeling]]===
Bij de aanwijzing tot [[Rijksmonument]] betekent dit niet dat een gebouw nooit mag worden veranderd. Belangrijk is de redegevende beschrijving van het pand. Deze bepaalt de omvang van de bescherming. Tenzij duidelijk anders vermeld in deze beschrijving valt het hele gebouw onder de beschermende werking van de [[Monumentenwet]]: binnen en buiten, van kelder tot nok, en van voor tot achter.
Bescherming betekent zeker niet dat er niets meer zou mogen veranderen. Gebruiksmogelijkheden en economische belangen bij de instandhouding van het pand zijn reële afwegingspunten bij de beoordeling van een verzoek tot wijziging. Een monument kan op dergelijke gronden, en met de nodige [[omgevingsvergunning|vergunning]] worden aangepast aan veranderende behoeften. Het karakter en de [[cultuurhistorische waarde]] mogen echter niet onevenredig worden aangetast. Maar een bescheiden aanpassing kan zelfs een verrijking zijn van de cultuurhistorische waarde.

===Voorbeeld===
Een boerderij wordt niet meer agrarisch gebruikt. De hele boerderij wordt nu herbestemd tot één of meer woningen. Dit betekent dat er ook op de stal gewoond gaat worden.. De gevels van de stal zijn echter laag. Daarom zijn er dakramen of dakkapellen nodig om in de woning genoeg daglicht binnen te krijgen. Deze moderne eis voor meer daglicht staat nooit ter discussie. De discussie gaat er altijd over waar, hoe en hoe groot de nieuwe daglicht openingen worden en of er gekozen moet worden voor dakramen of dakkapellen. Te veel en fout geplaatste dakramen en/of dakkapellen doen namelijk afbreuk aan het aanzien van het pand. Een monument mag dus veranderd worden als het maar goed doordacht en met respect voor het gebouw gebeurd.

===Vergunningen===
Bij monumenteigenaren leeft vaak de gedachte dat een monumentenstatus veel beperkingen oplevert.
De status van rijksmonument brengt met zich mee dat bij een omgevingsvergunningaanvraag naast het bouwcomponent ook een monumentencomponent nodig is. Veel eigenaren vinden dit een aantasting van hun vrijheid. Zij vergeten dan dat ook voor een niet-monumentaal pand vergunningen nodig zijn, die gepaard gaan met [[welstandscommissie]], eventuele [[bestemmingsplan|bestemmingsplanprocedures]] en de eventuele belemmeringen van een [[beschermd stads- en dorpsgezicht|beschermd stads- of dorpsgezicht]]. Voor een monumentaal pand kan de [[Monumentencommissie]] juist deze zaken coördineren.

===Bron===
* P.T. Den Hertog, Van Oud naar behoud (jaar van uitgave) p.103

===Verder lezen===

* [[Waarderingscriteria]]
* [[Bouwhistorisch onderzoek]]
* [[Erfgoedwet]]
* [[Redengevende beschrijving]]

* [[Monumentale waarde]]

[[Categorie:wet- en regelgeving]]

Waarderingscriteria

2025-04-25T16:46:57Z

Mariekevanbommel:

Er zijn verschillende methoden en standaarden die kunnen worden gebruikt voor het waarderen van bouwkunst in het bijzonder om daarmee de vraag te beantwoorden of een pand al dan niet op een monumentenlijst thuishoort. De methoden vertonen vaak een grote overlap; dezelfde componenten komen voor en verschillen soms in accenten en in de zwaarte van de waardering. Monumenten- en welstandsorganisatie hanteren vaak een eigen methode.

In het kader van het [[M.I.P. Monumenten Inventarisatie Project]] zijn eveneens landelijke standaarden ontwikkeld. Recent zijn er ook criteria voor het vaststellen van de [[cultuurhistorische waarde]] opgenomen in de brochure ''Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek''.
De [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]] heeft een standaard ontwikkeld voor het waarderen van bouwkunst. Daarmee kan de [[monumentwaarde]] van een gebouw helder en eenduidig vastgesteld worden. De waardering speelt een leidende rol bij het aanwijzen van een gebouw als [[monument]] én bij het wijzigen van het beschermde gebouw.

===I Cultuurhistorische waarde ===
1. belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) culturele, sociaaleconomische en/of bestuurlijke/beleidsmatige en/of geestelijke ontwikkeling(en);

2. belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) geografische, landschappelijke en/of historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

3. belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) technische en/of [[Typologie|typologische]] ontwikkeling(en);

4. belang van het object/complex wegens innovatieve waarde of pionierskarakter;

5. belang van het object/complex wegens bijzondere herinneringswaarde.

===II Architectuur- en kunsthistorische waarden===
1. bijzonder belang van het object/complex voor de geschiedenis van de architectuur en/of bouwtechniek;

2. bijzonder belang van het object/complex voor het oeuvre van een bouwmeester, architect ingenieur of kunstenaar;

3. belang van het object/complex wegens de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp;

4. belang van het object/complex wegens het bijzondere materiaalgebruik, de ornamentiek en/of monumentale kunst;

5. belang van het object/complex wegens de bijzondere samenhang tussen exterieur en interieur(onderdelen).

===III Situationele en ensemblewaarden===
1. betekenis van het object als essentieel (cultuurhistorisch, functioneel en/of architectuurhistorisch en visueel) onderdeel van een complex;

2. a. bijzondere, [[Karakteristiek|beeldbepalende]] betekenis van het object voor het aanzien van zijn omgeving; b. bijzondere betekenis van het complex voor het aanzien van zijn omgeving, wijk, stad of streek;

3. a. bijzondere betekenis van het complex wegens de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie tot de onderlinge historisch-ruimtelijke context en in relatie tot de daarbij behorende groenvoorzieningen, wegen, wateren, bodemgesteldheid en/of archeologie; b. bijzondere betekenis van het object wegens de wijze van verkaveling/inrichting/voorzieningen.

===IV Gaafheid en herkenbaarheid===
1. belang van het object/complex wegens de architectonische gaafheid en/of herkenbaarheid van ex- en/of interieur;

2. belang van het object/complex wegens de materiële, technische en/of constructieve gaafheid;

3. belang van het object/complex als nog goed herkenbare uitdrukking van de oorspronkelijke of een belangrijke historische functie;

4. belang van het complex wegens de waardevolle accumulatie van belangwekkende historische bouw- en/of gebruiksfasen;

5. belang van het complex wegens de [[gaafheid]] en herkenbaarheid van het gehele ensemble van de samenstellende onderdelen (hoofd- en bijgebouwen, [[Hekwerk|hekwerken]], tuinaanleg e.d.);

6. belang van het object/complex in relatie tot de structurele en/of visuele [[gaafheid]] van de stedelijke, dorpse of landschappelijke omgeving.

===V Zeldzaamheid===
1. belang van het object/complex wegens absolute [[zeldzaamheid]] in architectuurhistorisch, bouwtechnisch, typologisch of functioneel opzicht;

2. uitzonderlijk belang van het object/complex wegens relatieve [[zeldzaamheid]] in relatie tot één of meer van de onder I t/m III genoemde kwaliteiten.

===Bronnen===
* [http://www.cultureelerfgoed.nl/node/1665/ Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]

===Links===
*[http://www.cultureelerfgoed.nl Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]
* [https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2009/01/01/de-techniek-van-het-waarderen/techniek-van-het-waarderen.pdf brochure ''de techniek van het waarderen'']
* [https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2014/01/01/eenheid-en-verscheidenheid/eenheid-en-verscheidenheid-brochure.pdf brochure ''de praktijk van het waarderen'']

* [https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2009/01/01/richtlijnen-bouwhistorisch-onderzoek brochure ''Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek; lezen en analyseren van cultuurhistorisch erfgoed'']

=== Verder lezen ===

* [[Redengevende beschrijving]]
* [[Monumentale waarde]]
* [[Bouwhistorisch onderzoek]]
* [[Rijksmonument]]

* [[Waardestelling]]

[[Categorie:Wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Gemeentelijke monumenten]]
[[Categorie:Rijksmonumenten]]

Venster aanpassen

2025-04-25T16:41:23Z

Mariekevanbommel:

Instandhouding van historisch waardevolle houten vensters is belangrijk in het kader van het behoud van de historische waarde van de boerderij. [[venster|Vensters]] moeten echter ook zo veel mogelijk voldoen aan hedendaagse gebruiksnormen. Dit artikel gaat over oplossingen voor dit probleem. Het principe [[behouden gaat voor vernieuwen]] is erg belangrijk voor dit onderwerp.

===Waarom kozijnen aanpassen/vervangen?===
Oude vensters hebben enkel glas en geen goede kierdichtingen. Hierdoor is er altijd tocht te voelen bij de vensters. Ook geluid van buitenaf dringt makkelijk naar binnen via naden en het enkel [[glas]]. Bovendien zijn veel ramen relatief makkelijk te openen van buitenaf waardoor de inbraakgevoeligheid groot is.
Het [http://www.bouwbesluitonline.nl/ Bouwbesluit] heeft eisen gesteld aan nieuwbouw vensters en andere gevelopeningen. Bestaande vensters voldoen hier lang niet aan. Veel gemeenten verlenen daarom ook vrijstellingen als het gaat om historische vensters. Toch kan het ook zo zijn dat de gebruiker voor meer comfort wil gaan. Dat is heel begrijpelijk.

===Wat maakt een venster waardevol?===
Vensters vertellen veel over de ouderdom van het gebouw. [[historie van het venster|Een bepaald soort venster werd namelijk vaak toegepast in een bepaalde periode]]. Ook is het mogelijk dat oude vensters hergebruikt werden. Oude vensters zijn over het algemeen gemaakt van hoogwaardige houtsoorten als [[eiken]] en [[grenen]]. Hierdoor hebben de vensters een zeer lange levensduur en zijn ze vanuit historisch oogpunt dan ook zeer waardevol. Een goed onderhouden historisch venster gaat over het algemeen langer mee dan een nieuw venster. Dit komt onder andere doordat [[oud hout|oud hout van betere kwaliteit is dan het nieuwe hout]]. Vensters werden in het verleden ook aangepast aan nieuwe eisen die gebruikers stelden. Denk hierbij aan het verwijderen van [[roede|roeden]] voor het maken van een groter [[glas]]oppervlak. De indeling van vensters heeft grote invloed op de architectonische uitstraling van het gebouw.

Kortom, vensters kunnen veel over de geschiedenis vertellen en bepalen ook de uitstraling van het pand. Dit maakt vensters waardevol!

===De visie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed over aanpassingen van vensters===
====Isoleren====
Voor het weren van koude en warmte bij vensters kennen we uit het verleden diverse oplossingen. Aan de buitenzijde door het gebruik van luiken, [[persiennes]] (ofwel [[blinden]] met schuin neergeklapte latten), stores (ofwel ophaaljaloezieën) en rolluiken. Aan de binnenzijde door het gebruik van tochtrollen, vitrage, overgordijnen en [[binnenluik|binnenluiken]]. De meeste van die mogelijkheden zijn bedoeld voor de nacht, aangezien het dan het koudst is. Voor het weren van de zonnewarmte zijn [[Leilinde|leilinden]], [[Luik|luiken]] en vooral ook [[persiennes]] zeer doelmatig. Door in de winter 's nachts de luiken te sluiten en dikke overgordijnen toe te passen kan men het energieverlies van enkelglas terugbrengen tot dat van dubbel glas, zonder een dure ingreep te doen.

=====Voorzetramen=====
Met het stijgen van de energieprijzen nam het monteren van glazen of kunststof panelen ([[voorzetraam|voorzetramen]]) aan binnen- of buitenzijde van het venster toe. Het plaatsen van isolerende panelen over de gehele buitenoppervlakte van het venster wordt wegens het verstoren van het architectonische karakter sterk ontraden. Dit geldt zowel voor geluidsisolerende als voor warmte-isolerende panelen of ramen.
Uit de praktijk blijkt dat geluidsisolerende maatregelen effectiever zijn wanneer het gehele venster met een paneel wordt bedekt. Aangezien het isoleren aan de buitenzijde ontsierend is, gaat bij toepassing van voorzetramen de voorkeur uit naar de binnenzijde. Bij het plaatsen van binnenramen dient er rekening gehouden te worden met de structuur van het buitenraam. Wanneer er sprake is van waardevolle interieurs, wordt ook die mogelijkheid ontraden. De waarde van het [[monument]] dient immers te prevaleren.

=====Ontluchting=====
Vensters kunnen zowel vaste als beweegbare delen ter ontluchting van het vertrek bevatten. Er zijn schuif-, draai-, uitzet-, val-, klep-, taats-, tuimel- en stolpramen. Een taatsraam draait op eenderde van zijn breedte en stolpramen draaien met een holle en een bolle lijst in elkaar. Alle hebben gemeen dat ze bewegen en binnen een [[kozijn]] zijn geplaatst. Het nadeel is dat ze warmteverlies en koudetoevoer kunnen veroorzaken. Met het aanbrengen van tochtstrips wordt het tochten, maar ook het ventileren beperkt of zelfs uitgesloten. Dat kan nadelig zijn voor het [[monument]]. Als er isolerende panelen worden toegevoegd is de binnenzijde van het venster de meest aanvaardbare plaats. Altijd zal er gezocht dienen te worden naar een bij het historische venster passende, isolerende toevoeging.

=====Zonwering=====
Indien er behoefte is aan zonwering, bestaat de mogelijkheid om vroeger aanwezige [[luik|luiken]] of [[persiennes]] opnieuw aan te brengen. Dit kan alleen als de vorm van de oude luiken of de [[persiennes]] bekend is uit documentatie of doordat er nog een exemplaar aanwezig is. Bij boerderijen is het plaatsen van [[leilinden]] (alleen aan de zonzijde van het voorhuis) de fraaiste vorm van zonwering. Is u pand een monument en wilt u toch zonwering aanbrengen dan geeft de [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]] de voorkeur aan het aanbrengen van (rol)gordijnen of horizontale of verticale lamellen aan de binnenzijde. Indien men toch aan de buitenzijde zonwering aanbrengt, dient men er bij rolgordijnen, valschermen en markiezen op te letten dat deze in vorm en kleur het gevelbeeld zo min mogelijk verstoren. Ook hier geldt dat de zonwering over de gehele breedte als zeer ontsierend wordt ervaren. Zonwering voor elk venster afzonderlijk is veel minder storend.

====Vermeerderen van vensters====
Intensiever gebruik van woonhuismonumenten leidt er toe dat men meer licht en lucht wil op meer plaatsen. Ook een gewijzigde functie van het pand – bewonen van een [[achterhuis]] – of het opsplitsen van monumenten in bijvoorbeeld wooneenheden kan tot de wens van meer of minder deuren en ramen leiden. De meest voorkomende wijzigingen hebben betrekking op het aanbrengen van liggende dakvensters en dakkapellen, het maken van grotere lichtopeningen in bijvoorbeeld achterhuizen en het veranderen van deeldeuren in ramen of glasdeuren.

=====Lichtopeningen in achterhuizen=====
Bij [[achterhuis|achterhuizen]] die bewoonbaar worden gemaakt en waar de deuren veranderen in vensters, dienen zo veel mogelijk de oude deuren en luiken aanwezig te blijven, en dient het raampaneel zo ver mogelijk naar achteren geplaatst te worden en naar binnen te draaien. De openingen mogen niet groter gemaakt worden.

=====Staldeuren=====
Staldeuren kunnen ook op een dergelijke wijze worden aangepast, mits ze niet van een historiserende roedeverdeling, van opgeplakte kunststof roetjes en dergelijke voorzien worden. Het raampaneel of de deur dient zo ver mogelijk naar binnen geplaatst te worden en naar binnen open te draaien. Voorwaarde is wel dat de oude deuren aanwezig blijven en hun functie behouden. Dit kan tevens een isolatiemaatregel zijn.

====Restaureren====
Het volledig vervangen van vensters die nog hersteld kunnen worden of nog in goede staat verkeren, mag niet toegestaan worden. Als de bestaande houten vensters aangetast zijn, bijvoorbeeld door [[houtaantasters|houtrot]], moet er eerst gekeken worden of deze nog hersteld kunnen worden. Dit kan het beste beoordeeld worden door een bouwkundige. Door gedeeltelijk herstel blijft zo veel mogelijk [[Authenticiteit|authentiek]] materiaal behouden.

====Volledig vervangen====
Als de technische staat van het venster ([[kozijn|kozijnen]], ramen, [[deur|deuren]] en [[luik|luiken]]) zo slecht is dat deze volledig vervangen moeten worden, ontstaat er een nieuwe situatie. Men moet zich afvragen of er een belang bestaat bij de continuering van de oude vorm, bijvoorbeeld het architectonische belang. De volgende mogelijkheden zijn denkbaar:
* Een nieuw venster in de oude vorm met dezelfde maten en detaillering.
* Een nieuw venster in de oude vorm met aanvullende isolerende toevoegingen.
* Een nieuw venster in een nieuwe vorm.' [http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_07-2004.pdf (Brochure techniek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 7, Instandhouding van historische houten vensters (gewijzigde 3e druk 2005))]
Bij vervanging van historische kozijnen is het erg belangrijk dat de originele detaillering gehandhaafd blijft. Het aanbrengen van dubbelglas heeft meer consequenties dan het op het eerste gezicht lijkt. Gewoon dubbelglas is veel dikker en zwaarder dan enkelglas. In de praktijk leidt dat tot het vervangen van raamhout, het verzwaren van roedes en aanpassingen aan het kozijn. Het originele venster is dan onherstelbaar ‘gerestaureerd’.

Tegenwoordig bestaat er speciaal voor historische panden [[dun dubbelglas]]. Ook bestaat er [[isolerend glas|isolerend enkel glas]]. Het toepassen hiervan heeft vanuit monumentenoogpunt de voorkeur. Daarbij kan dit ook veel goedkoper zijn omdat ramen en/of kozijnen minder aangepast of vervangen hoeven te worden.

===Bron===
*[https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2005/01/01/instandhouding-van-historische-houten-vensters Brochure techniek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 7, Instandhouding van historische houten vensters (gewijzigde 3e druk 2005)]

===Verder lezen===
* Ineke de Visser (Bureau Helsdingen) / Gemeente Leidsendam-Voorburg. Monumenten Waarderen en beheren. Praktische leidraad voor eigenaren van Monumenten (maart 2010)
* [[Omgevingsvergunning]]
* [[Monumentale waarde]]
* [[Welstandscommissie]]

[[Categorie:Vensters]]
[[categorie:moderne eisen]]
[[Categorie:Restauratie-ethiek]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]
[[Categorie:Herbestemmen]]
[[Categorie:Wet- en regelgeving]]

Subsidiabele kosten

2025-04-25T16:36:01Z

Mariekevanbommel:

Subsidiabele kosten zijn kosten waarvoor [[subsidie]] aangevraagd kan worden voor het herstellen of [[onderhoud|onderhouden]] van een beschermd [[monument]].

===Op welke kosten kan subsidie gegeven worden?===
Subsidiabele kosten kunnen betrekking hebben op :

* § Herstel- en conserveringswerkzaamheden;
* § voorzieningen die nodig zijn voor inspectie (klimhaken, ladderhaken);
* § verplichte installaties ter voorkoming van brand en blikseminslag;
* § schilderwerk van te restaureren gesubsidieerde onderdelen;
* § kosten van [[bouwhistorisch onderzoek]];
* § legeskosten, casco all-riskverzekering, directiekosten.

De laatste drie posten zijn naar evenredigheid van de wel/niet subsidiabele kosten.De gemeente stelt de hoogte van de subsidiabele kosten vast als het gaat over [[gemeentelijke monument|gemeentelijke monumenten]]. Wanneer de kosten betrekking hebben op [[Rijksmonument|Rijksmonumenten]] wordt de hoogte ervan vastgesteld door het Rijk.
===Bron===
* P. den Hertog, Van Oud naar Behoud (2005)
* Bureau Helsdingen

===Verder lezen===

* [[BRIM]]
* [[Cultuurfonds voor Monumenten]]
* [[Monumentenwet 1988]]
* [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]]

* [[Uitgangspunten voor een goede restauratie Do's en Don'ts]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Gemeentelijke monumenten]]
[[Categorie:Rijksmonumenten]]

Ruimte voor Ruimte

2025-04-25T16:33:27Z

Mariekevanbommel:

Met de Ruimte-voor-ruimte-regeling, ook wel rood-voor-rood-regeling, wordt beoogd de kwaliteit van het landelijk gebied te verbeteren zonder dat dit tot uitgaven van de overheid leidt. Ruimtelijke kwaliteitsverbetering wordt bereikt door agrarische bedrijfsgebouwen te slopen en de kosten die dit met zich meebrengt te financieren via de uitgifte van woningbouwlocaties, boven op de contingenten die het Rijk aan de provincies heeft toegekend.

===RvR en cultuurhistorie===
De ruimte voor ruimte regeling kan per provincie verschillen en is opgenomen in de Provinciale verordening ruimte. In het buitengebied mogen volgens het [[bestemmingsplan]] meestal geen woningen gebouwd worden. Een uitzondering hierop is de Ruimte voor Ruimte (RvR) regeling. Voor de sloop van iedere 1000 m² aan stallen en loodsen of 5000 m² kassen mag één woning worden teruggebouwd. Nieuwbouw mag alleen als de ruimtelijke kwaliteit verbetert. Meestal moet voor de RvR-regeling het bestemmingsplan herzien worden. Bij deze regeling is het van groot belang dat er geen cultuurhistorisch waardevolle bijgebouwen zoals [[wagenschuur|wagenschuren]] en [[Varkenshok|varkenshokken]] gesloopt worden. Zo kan een historische [[wagenschuur]] net nodig zijn om aan het minimale aantal m² voor de sanering te komen. Er kan dus een spanningsveld tussen Ruimtelijke Ordening en [[cultuurhistorie]] ontstaan. Een integrale aanpak door gemeenten is belangrijk om dit soort problemen te voorkomen.

===Bron===
* Ineke de Visser, e.a., Boerderij in Perspectief, Handvatten voor Herbestemming (Alblasserdam 2007) p.13

===Verder lezen===

* [[Bestemmingsplan]]
* [[Rode contouren]]
* [[Ruimtelijke ordening]]
* [[Omgevingsvergunning]]

* [[Beeldkwaliteitsplan]]

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]
[[Categorie:Beleid]]

Rode contouren

2025-04-25T16:31:34Z

Mariekevanbommel:

Meerdere wooneenheden op één [[Boerenerf|erf]], mag dat? Het antwoord op deze vraag is grotendeels afhankelijk van de vraag of het [[Boerenerf|erf]] binnen de bebouwde kom of buiten de bebouwde kom ligt. De meeste vrijkomende boerderijen liggen uiteraard buiten de bebouwde kom. Dan bepaalt het [[bestemmingsplan]] buitengebied en het provinciale [[streekplan]] meestal wat er met een vrijstaande schuur mag gebeuren.
Er zijn echter ook veel boerderijen die door de oprukkende bebouwing zijn ingesloten en binnen de bebouwde kom terecht zijn gekomen. Het overheidsbeleid is gericht op compacte steden en dorpen, en een open platteland. Daarom zijn rond de dorpen rode contouren getrokken. Binnen die contouren mag worden gebouwd, ingebreid. Buiten de contouren mag in principe niet worden gebouwd. Agrarische bijgebouwen binnen de contouren mogen zonder meer gebruikt worden voor bewoning. Dat past immers in het overheidsbeleid. Hierin schuilt echter weer een nieuw gevaar. Voormalige [[Boerenerf|boerenerven]] binnen de rode contouren zijn namelijk potentiële bouwlocaties. Vaak verdwijnt alle bebouwing, of blijft het hoofdgebouw behouden, terwijl alle [[Bijgebouw|bijgebouwen]] gesloopt worden om plaats te maken voor woningbouw.

===Bron===
* Ineke Visser, e.a., Boerderij in Perspectief, handvatten voor Herbestemming (Alblasserdam 2007) p.23

===Verder lezen===

* [[Bestemmingsplan]]
* [[Omgevingsvergunning]]
* [[Ruimtelijke ordening]]
* [[Beeldkwaliteitsplan]]
* [[Cultuurhistorie]]

*

[[Categorie:wet- en regelgeving]]
[[Categorie:Erfgoed en ruimte]]

Toognagels in kozijnen

2025-04-25T16:29:21Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Toognagels in kozijnen.jpg|thumb|right|Toognagels in de verbindingen tussen boven- en onderdorpels van een bolkozijn. Bron: Jehee, J.J. Tussen lucht en licht, Ontwikkeling van de vensters, kozijnen, ramen en luiken Zwolle (Waanders) 2010, pag. 70.]]

De [[stijl]]en en [[dorpel]]s worden met pen-en-gatverbinding in elkaar gezet.

===Pen- en gatverbinding===
Een veel toegepaste methode om twee houten [[elementen]] aan elkaar te verbinden, was de [[pen-en-gatverbinding]]. Daarbij werd van het ene element het uiteinde verdund zodat het in een gat in het andere element kon vallen. Pen- en gatverbindingen werden vaak verzekerd met een of meerdere toognagels. Een toognagel is een houten ronde of veelhoekkige pen. De gaten waarin deze nagels werden geslagen, werden enigszins verspringend geboord. Door een ijzeren pin in het zo ontstane gat te slaan, werd de verbinding dichtgetrokken of 'getoogd'. Daarna werd de ijzeren pin vervangen door een houten toognagel. Als bij een verbouwing, [[restauratie]] of afbraak van een historische boerderij de buitenmuren, binnenmuren en dakbedekking zijn verwijderd, kan de [[houtconstructie]] goed worden bestudeerd. Meestal zult u ontdekken dat er talloze houtverbindingen zijn toegepast, vooral tamelijk eenvoudige.

De stijlen komen op de onderdorpel te staan zodat de verbinding door het bovenliggende [[metselwerk]] goed wordt dichtgedrukt. De bovendorpel rust op de stijlen. Daarom bevinden zich bij de pen-en-gatverbinding tussen de stijlen en de dorpels de pennen aan de stijlen en de gaten in de dorpels.

===Bron===
* E.J. Haslinghuis en H. Janse, ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001)
* R. van Hemert, ''Kozijnen, ramen, deuren, luiken'' (2003) p.59
* L. Vrij, ''Boerenerven op het landgoed Twickel'' (2004) p. 103

=== Verder lezen ===

* [[Kleuronderzoek]]
* [[Venstertype en datering]]
* [[Toog]]
* [[Versteviging]]

* [[Tongewelf]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Houtconstructies]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Stopverf

2025-04-25T16:28:59Z

Mariekevanbommel:

Mengsel van lijnolie en krijt, gebruikt om ruiten in een glassponning vast te zetten. Vroeger werd het ook gebruikt om gaten in hout te dichten, tegenwoordig gebruikt men hiervoor houtrotvuller. Stopverf wordt na enige tijd hard. Slappe stopverf bevat minder krijt en wordt vooral gebruikt om ruiten in vast te zetten en aan de binnenzijde voor een waterdichte afdichting te zorgen. Aan de buitenzijde wordt gewone stopverf aangebracht voor afwatering zodat er geen vocht in de sponning terecht komt.

===onderhoud===
Omdat stopverf na verloop van tijd hard wordt ontstaat er vaak een naad tussen het stopverf en het [[glas]]. Hier kan vocht in trekken wat houtrot tot gevolg kan hebben in de ramen en de [[roede|roeden]]. Daarom is het belangrijk dat bij het [[schilderen]] de verf 2 mm op het glas aangebracht wordt. Dan wordt deze naad goed afgesloten.

===Bron===
* E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.445

=== Verder lezen ===

* [[Schuifraam isoleren]]
* [[Glas]]
* [[Venster aanpassen]]
* [[Kozijn]]
* [[Roede]]

[[Categorie:vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Steensponning

2025-04-25T16:28:10Z

Mariekevanbommel:

Bij oude boerderijen hebben de deel- of staldeuren soms geen kozijn met stijlen, maar een zogenoemde steensponning in de muur. Dit is een sponning die is uitgehakt in het metselwerk van de muur waarin de deel- of staldeuren draaien. In deze steensponning kan een raam of deur zijn geplaatst of in sommige gevallen ook slechts alleen maar glas. Bijvoorbeeld bij een zeer oud rechthoekig [[stalraam|stalraampje]].
===Bron===
* Hemert, R. van ''Kozijnen, ramen, deuren luiken'' (2003) p.59
* Vrij, L. ''Boerenerven op het landgoed Twickel'' (2004) p. 103

=== Verder lezen ===

* [[Sponning]]
* [[Kloostersponning]]
* [[Schuifvenster]]
* [[Steektrap]]

* [[Kozijn]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Penlas

2025-04-25T16:27:44Z

Mariekevanbommel:

Hout wordt op verschillende manieren aangelast. Een manier voor voornamelijk staanders is een penlas.

===Penlas===
[[Bestand:Gebintstijlen aanscherven Inspectiehandboek monumentenwacht 2 1 1 p49.jpg|thumb|right|Enkele voorbeelden van lassen in een houten constructie. Afbeelding uit Monumentenwacht, Inspectiehandboek 2, 2.1.1, p.49.]]Twee houten delen kunnen met elkaar worden verbonden door een pen. De pen van het ene stuk hout valt tussen de borsten van het andere stuk hout. De pen en de borsten kunnen recht zijn maar ook schuin. De las kan door middel van [[toognagel|toognagels]] of bouten worden verstevigd. Hierbij worden de pen en de borsten aan elkaar verbonden.
Bij het toepassen van een las bij een verticale verbinding is het noodzakelijk om de lippen en borsten naar buiten toe schuin te laten aflopen. Op die manier kan eventueel water niet naar binnen lopen.

===Bronnen===
* Monumentenwacht ''Inspectiehandboek 2'', 2.1.1, p.49
* E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.290

=== Verder lezen ===

* [[Kozijn]]
* [[Houtverbinding]]
* [[Kozijn aanscherven]]
* [[Venster aanpassen]]
* [[Restauratie-ethiek]]

[[categorie:vensters]]
[[categorie:houtconstructies]]

Luiken onderhouden

2025-04-25T16:26:32Z

Mariekevanbommel:

Buitenluiken zijn in de loop der tijd vaak weggehaald. Reden hiervoor is dat eigenaren het nut er niet meer van inzagen of het onderhoud te intensief vonden. Tegenwoordig zien eigenaren steeds meer de esthetische en praktische waarde van luiken in en worden de luiken beter onderhouden of teruggeplaatst.

===Soorten luiken===
Er zijn drie verschillende soorten luiken te onderscheiden: [[binnenluik|binnenluiken]], [[buitenluik|buitenluiken]] en [[persiennes|zonneblinden]]. In dit artikel wordt stilgestaan bij de buitenluiken en die worden verder als "luiken" aangeduid.

===Functie van buitenluiken===
De oorspronkelijke functie van luiken is het weren van wind, regen en licht. In de middeleeuwen was glas erg duur. Kruiskozijnen hadden toen in de bovenste openingen glas in lood of als men dit niet kon betalen geoliet perkement of varkensblaas. In de onderste vensteropeningen zaten enkel luiken. Deze luiken moesten dus de regen en de wind weren. Toen het [[glas]] goedkoper werd, werden alle vensteropeningen afgewerkt met glas en verviel de functie van de luiken, voor wat betreft het wind- en waterdicht maken van de kozijnen. Toch bieden luiken (nu ook nog) de volgende voordelen: bescherming tegen inbraak, geluid en thermische isolatie.

===Bescherming van luiken===
Luiken staan vrijwel altijd open en hangen daardoor in weer en wind. Bescherming van de luiken is daarom zeer belangrijk. Bescherming wordt verkregen op de volgende manieren: goed in de verf zetten en houden; naden tussen houten delen en klampen goed waterdicht maken en houden; een loodstrookje op de bovenzijde van het luik plaatsen zodat regenwater niet boven op het luik blijft staan en daar in het hout kan trekken. Ook is het van belang om de luiken schoon te houden zodat regenwater en vocht goed weggeventileerd kan worden. Door het aanbrengen van een waterhol of het maken van een afschaving aan de onderzijde van het luik wordt ervoor gezorgd dat regenwater beter wordt afgevoerd.

===Gebruik van luiken===
Weinig mensen sluiten tegenwoordig 's nachts de luiken. Dit is jammer, want een venster met enkelglas en luiken die 's nachts gesloten worden is voor de warmte-isolatie net zo goed als een dubbelglas venster. Gesloten luiken maken een kamer op de koude winteravond voelbaar behagelijker, ook als het venster al dubbel glas heeft. Bovendien kunnen luiken bij zeer warm weer ook dicht gedaan worden om de zon te weren. Zo kan men in de zomer toch een heerlijk koel huis hebben. Daarnaast vormen dichte luiken een goede geluidsisolatie. Soms worden luiken ook gebruikt als inbraakwering. Hiervoor wordt een ijzeren balk schuin over het gesloten kozijn heen bevestigd en van binnen uit vast gemaakt. Voor de luiken zelf is het ook goed om ze af en toe dicht te doen. Hierdoor worden ze beter beschermd tegen regen en worden beide zijden ook afwisselend goed gedroogd.

===Replica===
Als luiken worden teruggeplaatst en het replica's betreft is het bovendien aan te raden om een duurzame houtsoort toe te passen. Ook moet er dan op gelet worden dat de luiken (ook als ze niet gebruikt worden) dicht zouden kunnen. Luiken horen in de luiksponningen van een kozijn te vallen. Vaak worden luiken te groot gemaakt of uitgevoerd zonder scharnieren wat het hele idee van luiken vergooit.

===[[Zandloper|Zandlopers]]===
Tegenwoordig schilderen veel mensen een zandloper op hun luiken. De oorspronkelijke betekenis van afwijkende kleuren op luiken is hun blijkbaar onbekend. Het betekend namelijk dat de boerderij niet het eigendom is van de bewoners, maar van een kasteel of landgoed. De gebruikte kleuren werden dan ook op het kasteel en het landgoed gebruikt en waren dikwijls afgeleid van de hiraldische kleuren van het wapen van de adellijke familie. Om consequent te zijn zouden tegenwoordig de luiken geschilderd moeten worden in de kleuren van de bank waar men de hypoteek heeft lopen. 'Vrije' boeren (die ook eigenaar van hun boerderij waren) schilderde hun luiken effen groen.

===Bronnen===
* Monumentenwacht ''Inspectiehandboek'', 1.4, p.38-41
* Bureau Helsdingen

=== Verder lezen ===

* [[Kozijn]]
* [[Luik]]
* [[Historie van het venster]]
* [[Venster aanpassen]]
* [[Roede]]

[[categorie:vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Liplas

2025-04-25T16:24:57Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Liplas horizontaal.jpg|thumb|right|Voorbeelden van liplassen]]
Hout wordt op verschillende manieren aangelast. Dit kan gedaan worden door een liplas. Deze bestaat zowel in de rechte variant als in de schuine variant.

===Liplas===
[[Bestand:Gebintstijlen aanscherven Inspectiehandboek monumentenwacht 2 1 1 p49.jpg|thumb|right|Enkele voorbeelden van lassen in een houten constructie. Afbeelding uit Monumentenwacht, Inspectiehandboek 2, 2.1.1, p.49]]Een rechte liplas wordt toegepast bij horizontale verbindingen van twee stukken hout. Een liplas is een goede verbinding voor bijvoorbeeld een [[muurplaat]].
Een liplas is ook mogelijk om te gebruiken bij een verticale verbinding zoals bij het aanscherven van een gebintstijl. Een schuine liplas is hiervoor het beste toepasbaar. Een schuine liplas wordt voorzien van borsten zodat de houten delen niet van elkaar kunnen afschuiven. Door de twee gedeelten nog weer onderling te koppelen door [[pen|pinnen]] wordt er meer stijfheid verkregen.
Bij het toepassen van een las bij een verticale verbinding is het noodzakelijk om de lippen en borsten naar buiten toe schuin te laten aflopen. Op die manier kan eventueel water niet naar binnen lopen.
Een las in horizontale balken dient altijd gemaakt te worden op 1/3 van de lengte van de overspanning. Daar is het moment het laagst (hier treden de minste spanningen op), wat beter is voor de verbinding.

===Bronnen===
* Monumentenwacht ''Inspectiehandboek 2'', 2.1.1, p.49
* E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.290

=== Verder lezen ===

* [[Kozijn]]
* [[Kozijn aanscherven]]
* [[Toognagels in kozijnen]]
* [[Roede]]
* [[Venster aanpassen]]

[[categorie:vensters]]
[[categorie:houtconstructies]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Lekdorpel

2025-04-25T16:23:57Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Lekdorpel.jpg|thumb|right|Lekdorpel. Bron: Vrij, L., Boerenerven op het landgoed Twickel, Bouw, beheer en onderhoud, Landgoed Twickel Twente Overijssel Nederland, pag. 88.]]

Het [[metselwerk]] onder de [[kozijn]]en wordt vaak afgedekt door een lekdorpel van [[hout]], metselwerk, [[beton]], keramiek of [[natuursteen]]. De lekdorpels moeten altijd goed afwaterend zijn, zodat het regenwater snel afvloeit. Aan de voorkant steken ze iets over het metselwerk heen zodat het afvloeiende water niet direct langs de muur loopt. Als de onderzijde van de lekdorpel vlak is dan moet deze een [[waterhol]] hebben.

===Bron===
* Hemert, R. van ''Kozijnen, ramen, deuren luiken'' (2003) p.59
* Vrij, L. ''Boerenerven op het landgoed Twickel'' (2004) p. 103

===Verder lezen===

* [[Gevelsteen]]
* [[Dakgoot]]
* [[Bouwspoor deur wordt raam]]
* [[Balklaag]]

* [[Venster]]

[[categorie:bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Kozijn aanscherven

2025-04-25T16:22:22Z

Mariekevanbommel:

Het repareren van kozijnen heeft de voorkeur boven het compleet vervangen van kozijnen. Allereerst is de [[authenticiteit]] van een origineel venster groter dan van een exacte replica. Van oude kozijnen zijn de houtafmetingen zwaarder dan die van moderne kozijnen. Als de opdrachtgever niet nadrukkelijk aangeeft dat het nieuwe kozijn qua houtzwaarten, indeling en detaillering exact hetzelfde moet zijn als het oude kozijn, loopt hij het risico om iets te krijgen wat er slechts in de verte op lijkt. Een exacte replica laten maken van het historische kozijn kan wel maar dan is het verstandig om een goede restauratievakman in de arm te nemen. Soms is het een probleem om de profilering van het oude kozijnhout na te maken. Wat ook een nadeel is van volledig vervangen is dat [[oud hout]] beter van kwaliteit is dan nieuw hout. En ten slotte is repareren vaak goedkoper dan volledig vervangen. (Bij het vergelijken in prijs moeten ook bijkomende kosten als glas, hang- en sluitwerk, schilderwerk en eventuele reparaties aan het metselwerk meegenomen worden.) Als een kozijn gedeeltelijk verrot is loont het daarom vaak de moeite om het kozijn te repareren. Kleine reparaties kunnen met houtrotvuller gebeuren. Is het probleem groter, dan kan de kozijnstijl aangescherfd worden. Denk er hierbij wel om dat de [[houtaantaster|bron van het rottingsproces]] eerst aangepakt moet worden.

===Oorzaken en herstel===
[[Bestand:Kozijnstijlen aanscherven raamonderdorpel Inspectiehandboek monumentenwacht 1 4 p50.jpg|thumb|150px|Aanscherven of vervangen van raam onderdorpel. Afbeelding uit Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1, 1.4, p.50.]][[Bestand:Kozijnstijlen aanscherven raamonderdorpel 2 Inspectiehandboek monumentenwacht 1 4 p49.jpg|thumb|150px|Vervangen en/of herstellen van raamonderdopel en raamstijl. Afbeelding uit Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1, 1.4, p.49.]][[Kozijnstijl|Kozijnstijlen]] rotten vaak als eerste aan de onderzijde. Regenwater kan in het hout dringen door naden ter plaatse van verbindingen en scheuren in de verflaag. Het kozijnhout wordt hierdoor van binnenuit vochtig. Op die manier wordt het aangetast door houtrot en [[houtworm]]. Als dit het geval is bij een kozijnstijl kan deze stijl worden aangelast, dit is gedeeltelijk herstel. Bij het aanlassen wordt het slechte, ingerotte deel van de stijl ruim voldoende weggehaald zodat er gezond hout overblijft. Op de plaats van het verwijderde hout wordt een nieuw stuk hout ingebracht dat dezelfde afmetingen en profilering heeft als het bestaande hout. Het bestaande en nieuwe hout worden passend aan elkaar gezaagd en verbonden. De [[las]] van het aanscherven moet schuin zijn zodat eventueel inlopend water naar de buitenzijde van het kozijn wordt afgevoerd.

===Voorkomen beter dan genezen===
Natuurlijk is voorkomen van rot, beter dan genezen. Het is duidelijk dat [[houtaantaster|vocht en hout]] slecht samen gaat. Droog hout gaat eeuwen mee, terwijl bewerkt hout dat (constant) vochtig is snel gaat rotten en zijn sterkte en uitstraling verliest. Aantasting door vocht is te voorkomen door het vocht van regenwater zo snel mogelijk af te voeren en eventueel achterblijvend vocht weg te ventileren. Zorg ervoor dat het hout goed in de verf staat, dat naden van verbindingen en de stopverf goed zijn bedekt met verf. Bij draaiende of schuivende delen is het van belang dat de omtrekspeling van het raam voldoende is zodat vocht weg geventileerd kan worden. Een goede omtrekspeling is aan de verticale zijden 2 á 3 mm. Aan de onderzijde moet dit tussen de 5 tot 8mm zijn. Eveneens moet er aan de horizontale delen een [[waterhol]] worden aangebracht zodat druppels niet naar hoeken kunnen worden geblazen of worden opgezogen door [[capillaire werking]].

===Bronnen===
* Monumentenwacht ''Inspectiehandboek 1'', 1.4, p.47
* K. Boeder en J. Jongbloed, Monumenten onderhouden, p.45-47

===Verder lezen===
* [http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_14-2004.pdf Brochure techniek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 14, Het conserveren en repareren van historische houten vensters en deurpartijen]
* [http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_07-2004.pdf Brochure techniek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 7, Instandhouding van historische houten vensters (gewijzigde 3 e druk 2005)]
* [[Venster aanpassen]]
* [[Kozijn]]
* [[Hout]]

[[categorie:vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Kozijn

2025-04-25T16:21:26Z

Mariekevanbommel:

Klik

2025-04-25T16:20:23Z

Mariekevanbommel:

Aan de binnenkant van de [[onderdorpel]] bij een [[kozijn]] bevindt zich vaak een verhoging die klik, kaak of dam wordt genoemd. Deze verhoging moet water en tocht tegenhouden.
===Bron===
* Hemert, R. van, ''Kozijnen, ramen, deuren luiken'' (2003) p.59
* Vrij, L, ''Boerenerven op het landgoed Twickel'' (2004) p. 103

=== Verder lezen ===

* [[Houtverbindingen]]
* [[Balklaag]]
* [[Spantbalk]]
* [[Jukspanten]]

* [[Jukbalk]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Houtconstructies]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Keldervenster

2025-04-25T16:19:25Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Kruistekens boven de keldervenster, zijgevel van boerderij - 't Woudt - 20375059 - RCE.jpg|miniatuur|Kruistekens boven de keldervenster, zijgevel van boerderij - 't Woudt]]
[[Bestand:Melkkelder - Stedum - 20205065 - RCE.jpg|miniatuur|Interieur melkkelder met kelderraam in Stedum]]
Een keldervenster geeft licht in de kelder en is belangrijk voor het ventileren van de kelder. Veel oude boerderijen hebben één of meerdere keldervensters waarvan de onderdorpel vaak net boven het maaiveld uitkomt. Als de onderdorpel onder het maaiveld ligt is er een [[koekoek]] gemaakt. Koekoeken komen in steden vaker voor dan bij boerderijen.

===De voorloper van de koelkast===
Omdat een kelder verzonken ligt in de grond is de temperatuur van de kelder constanter dan van de rest van het gebouw. ’s Zomers is het in de kelder koeler. ’s Winters blijft de kelder vorstvrij.

===De melk koel houden===
Bij zuivelboerderijen moesten er grote hoeveelheden melk koel gehouden worden. Deze boerderijen hebben grote melkkelders. Deze keldervensters waren voorzien van dubbele luiken die ‘s nachts werden opengezet om de koele lucht binnen te halen. Als ‘s morgens de temperatuur begon op te lopen werden ze weer gesloten. Ook hadden deze melkkelders soms een extra groot keldervenster dat speciaal zo gemaakt was dat de melkbussen gemakkelijk van buiten direct in de kelder gezet konden worden. Hiervoor waren de kelderspijlen in een draaibaar raamwerk gevat.

Sommige oude 17-eeuwse zuivelboerderijen, met name in Zuid-Holland, hadden aan de buitenzijde geschilderde kruizen als afweerteken boven de keldervensters om kwade machten en boze verderfelijke geesten buiten de deur te houden, vooral dus om de zuivelproducten te beschermen tegen bederf.

===Dieven buiten houden===
In de keldervensteropeningen waren spijlen geplaatst om ongenode gasten buiten te houden. Uit zuinigheid werden vaak afwisselend ijzeren en goedkopere houten spijlen gebruikt. De ijzeren spijlen stonden dicht genoeg bij elkaar om menselijke indringers buiten te houden terwijl de houten spijlen ervoor zorgden dat ook de kat er niet in kon.

===Onderdorpel===
Bij de kozijnen van keldervensters kan men soms ook een natuurstenen onderdorpel aantreffen, omdat een onderdorpel die net boven het straatniveau gelegen is erg gevoelig is voor inwateren en houtrot. De ijzeren spijlen zijn dan gevat in de natuurstenen onderdorpel en aangegoten met lood. Als het ijzer in de onderdorpel roest, raakt de onderdorpel beschadigd. Meestal splijt de onderdorpel dan in tweeën. Demonteren, schoonmaken, ontroesten, behandelen en weer terugplaatsen is dan vaak echter de enige oplossing.

[[afbeelding: Keldervenster exterieur (Vlaardingen).jpg|thumb|Aan dit keldervenster van een boerderij aan de Surinamesingel in Vlaardingen is te zien dat de onderdorpel op gelijk niveau zit met het maaiveld. Sommige boerderijen hebben boven de wit geschilderde ontlastingsboog ook nog een geschilderd kruis om kwade machten te weren. (foto: Bureau Helsdingen)|333x333px]]

===Bron===
*Pubben, T, Historische Boerderijen (1997) p.30,31
*Vrij, L, Boerenerven op het landgoed Twickel (2004) p.94,97

=== Verder lezen ===

* [[Historie van het venster]]
* [[Kruiskozijn|Kruiskozijnen]]
* [[Blindvenster]]
* [[Bouwspoor raam wordt deur]]

* [[Bouwspoor deur wordt raam]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Keldervenster

2025-04-25T16:18:15Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Kruistekens boven de keldervenster, zijgevel van boerderij - 't Woudt - 20375059 - RCE.jpg|miniatuur|Kruistekens boven de keldervenster, zijgevel van boerderij - 't Woudt]]
[[Bestand:Melkkelder - Stedum - 20205065 - RCE.jpg|miniatuur|Interieur melkkelder met kelderraam in Stedum]]
Een keldervenster geeft licht in de kelder en is belangrijk voor het ventileren van de kelder. Veel oude boerderijen hebben één of meerdere keldervensters waarvan de onderdorpel vaak net boven het maaiveld uitkomt. Als de onderdorpel onder het maaiveld ligt is er een [[koekoek]] gemaakt. Koekoeken komen in steden vaker voor dan bij boerderijen.

===De voorloper van de koelkast===
Omdat een kelder verzonken ligt in de grond is de temperatuur van de kelder constanter dan van de rest van het gebouw. ’s Zomers is het in de kelder koeler. ’s Winters blijft de kelder vorstvrij.

===De melk koel houden===
Bij zuivelboerderijen moesten er grote hoeveelheden melk koel gehouden worden. Deze boerderijen hebben grote melkkelders. Deze keldervensters waren voorzien van dubbele luiken die ‘s nachts werden opengezet om de koele lucht binnen te halen. Als ‘s morgens de temperatuur begon op te lopen werden ze weer gesloten. Ook hadden deze melkkelders soms een extra groot keldervenster dat speciaal zo gemaakt was dat de melkbussen gemakkelijk van buiten direct in de kelder gezet konden worden. Hiervoor waren de kelderspijlen in een draaibaar raamwerk gevat.

Sommige oude 17-eeuwse zuivelboerderijen, met name in Zuid-Holland, hadden aan de buitenzijde geschilderde kruizen als afweerteken boven de keldervensters om kwade machten en boze verderfelijke geesten buiten de deur te houden, vooral dus om de zuivelproducten te beschermen tegen bederf.

===Dieven buiten houden===
In de keldervensteropeningen waren spijlen geplaatst om ongenode gasten buiten te houden. Uit zuinigheid werden vaak afwisselend ijzeren en goedkopere houten spijlen gebruikt. De ijzeren spijlen stonden dicht genoeg bij elkaar om menselijke indringers buiten te houden terwijl de houten spijlen ervoor zorgden dat ook de kat er niet in kon.

===Onderdorpel===
Bij de kozijnen van keldervensters kan men soms ook een natuurstenen onderdorpel aantreffen, omdat een onderdorpel die net boven het straatniveau gelegen is erg gevoelig is voor inwateren en houtrot. De ijzeren spijlen zijn dan gevat in de natuurstenen onderdorpel en aangegoten met lood. Als het ijzer in de onderdorpel roest, raakt de onderdorpel beschadigd. Meestal splijt de onderdorpel dan in tweeën. Demonteren, schoonmaken, ontroesten, behandelen en weer terugplaatsen is dan vaak echter de enige oplossing.

[[afbeelding: Keldervenster exterieur (Vlaardingen).jpg|thumb|Aan dit keldervenster van een boerderij aan de Surinamesingel in Vlaardingen is te zien dat de onderdorpel op gelijk niveau zit met het maaiveld. Sommige boerderijen hebben boven de wit geschilderde ontlastingsboog ook nog een geschilderd kruis om kwade machten te weren. (foto: Bureau Helsdingen)|333x333px]]

===Bron===
*Pubben, T, Historische Boerderijen (1997) p.30,31
*Vrij, L, Boerenerven op het landgoed Twickel (2004) p.94,97

=== Verder lezen ===

* [[Vensters en deuren]]
* [[Kruiskozijn|Kruiskozijnen]]
* [[Blindvenster]]
* [[Bouwspoor raam wordt deur]]

* [[Bouwspoor deur wordt raam]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Historie van het venster

2025-04-25T16:17:37Z

Mariekevanbommel:

Vensters vertellen veel over de bouwperiode. Bij verschillende periodes horen bepaalde vensters. Vaak zegt een venster(-indeling) dus veel over de bouwperiode. Hieronder wordt er een kort overzicht gegeven van de historie van de vensters in Nederland.

[[Bestand:Vensters.jpg|thumb|150px|Deze [[boerderij]] in Ameide (ZH) is een uitstalkast van 17de eeuwse venstertypes. Op de begane grond v.l.n.r. een [[kloosterkozijn]], een [[deur]] met [[bovenlicht]], een [[kruiskozijn]] en een kloosterkozijn. Op de verdieping een [[bolkozijn]]. Merk op dat de [[luik|luiken]] van de kloosterkozijnen vanwege de symmetrie tegengesteld draaien. (Bron: Fotoarchief Bureau Helsdingen, Vianen)]]

===Kort historisch overzicht===
'Aanvankelijk waren vensters niet meer dan lichtspleten, die ook zorgden voor de toetreding van verse lucht. In de twaalfde eeuw probeerde men een grotere opening te maken. De vensteropening werd daartoe overdekt met een natuurstenen [[latei]], in het midden ondersteund door een deelzuiltje.
Hieruit is in de veertiende eeuw het [[kruiskozijn]] ontstaan. Meer dan vier eeuwen lang heeft het kruiskozijn, uitgevoerd in [[natuursteen]], [[baksteen]] of [[hout]], de Nederlandse architectuur beheerst. Rond 1683 werd het [[schuifvenster]] uitgevonden, een vervolmaking van primitieve, Franse systemen met schuivende ramen.
Pas een eeuw nadat het schuifvenster in Nederland zijn intrede had gedaan, verdween het kruisvenster deﬁnitief uit de [[bestek|bestekken]].
Vanuit Frankrijk kwam in de zeventiende eeuw een nieuwe venstervorm naar Nederland: twee tegen elkaar sluitende ‘vleugels’, ofwel [[draairaam|draairamen]]. In de loop van de achttiende eeuw werd dit soort vensters vaker in Nederland toegepast.
In de negentiende eeuw werd het technisch mogelijk om steeds grotere glasoppervlakken te maken en werd het [[glas]] steeds goedkoper. De kleine [[roedeverdeling]] verdween. Aan het begin van de negentiende eeuw ontstonden de brede, verticale [[empirevenster|Empirevensters]] met twee [[ruit|ruiten]] in de breedte en drie in de hoogte, met in het midden een brede, verticale, geproﬁleerde roede. Aan het eind van de negentiende eeuw maakten deze vensters plaats voor de zogenoemde [[T-venster|T-vensters]]: geen roeden in het bovenlicht en slechts één verticale roede in het onderste glasvlak. Uiteindelijk ontstond er zelfs een venster dat uit twee grote glasvlakken bestaat, zonder ook maar een enkele roede. In de negentiende eeuw waren er reeds [[gietijzer|gietijzeren]] roeden, en in de twintigste eeuw deden nieuwe materialen als [[staal]], [[aluminium]] en [[kunststof]] hun intrede.' [http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_07-2004.pdf (Brochure techniek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 7, Instandhouding van historische houten vensters (gewijzigde 3 e druk 2005))]

===Bron===
* Brochure techniek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 7, Instandhouding van historische houten vensters (gewijzigde 3 e druk 2005)

===Verder lezen===

* [[Venstertype en datering]]
* [[Kruiskozijn]]
* [[Schuifvenster]]
* [[Roede]]
* [[Glas]]

*

[[Categorie:vensters]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Materialen en werkwijzen]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Glas

2025-04-25T16:16:20Z

Mariekevanbommel:

'Doorzichtig, niet kristallijn materiaal. Glas wordt hoofdzakelijk bereid door een mengsel van zo zuiver mogelijk zand, [[kalk]], soda (natriumcarbonaat), of potas (kaliumcarbonaat) te smelten bij een temperatuur van 1100° C. […] Glas krijgt [[kleur]] door de aanwezigheid van metaaloxiden.' (E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.191)

Gesmolten glas kan men onder andere door te blazen en te draaien verschillende vormen geven. In de middeleeuwen werd het glas voor in een venster ook geblazen. Dit gebeurde in grote schijven die na afkoeling in kleine [[ruit|ruitvormige stukjes]] werden gesneden. Glas was in deze tijd erg duur en deze indeling in ruiten gaf zo min mogelijk afval. Deze ruiten werden in lood gevat en gezamenlijk in een venster geplaatst.
In de zestiende eeuw verbeterde men het productieproces en kon men ook rechthoekige glasplaten maken. Na verloop van tijd ging men het glas niet meer in lood zetten maar ging men houten [[roede|roeden]] in het venster aanbrengen. In de loop der eeuwen kon men steeds grotere ruiten maken. Hierdoor waren er in de vensters steeds minder roeden nodig. Tegenwoordig wordt het glas gegoten en kan men kamerhoge ruiten maken. Maar de naam is nog steeds afgeleid van de meetkundige figuur die het glas oorspronkelijk had.

===Bron===
* E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.191

===Verder lezen===

* [[Ruit]]
* [[Roede]]
* [[Stopverf]]
* [[Kozijn]]
* [[Historie van het venster]]

[[Categorie:vensters]]
[[Categorie:materialen en werkwijzen]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Glas

2025-04-25T16:15:28Z

Mariekevanbommel:

'Doorzichtig, niet kristallijn materiaal. Glas wordt hoofdzakelijk bereid door een mengsel van zo zuiver mogelijk zand, [[kalk]], soda (natriumcarbonaat), of potas (kaliumcarbonaat) te smelten bij een temperatuur van 1100° C. […] Glas krijgt [[kleur]] door de aanwezigheid van metaaloxiden.' (E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.191)

Gesmolten glas kan men onder andere door te blazen en te draaien verschillende vormen geven. In de middeleeuwen werd het glas voor in een venster ook geblazen. Dit gebeurde in grote schijven die na afkoeling in kleine [[ruit|ruitvormige stukjes]] werden gesneden. Glas was in deze tijd erg duur en deze indeling in ruiten gaf zo min mogelijk afval. Deze ruiten werden in lood gevat en gezamenlijk in een venster geplaatst.
In de zestiende eeuw verbeterde men het productieproces en kon men ook rechthoekige glasplaten maken. Na verloop van tijd ging men het glas niet meer in lood zetten maar ging men houten [[roede|roeden]] in het venster aanbrengen. In de loop der eeuwen kon men steeds grotere ruiten maken. Hierdoor waren er in de vensters steeds minder roeden nodig. Tegenwoordig wordt het glas gegoten en kan men kamerhoge ruiten maken. Maar de naam is nog steeds afgeleid van de meetkundige figuur die het glas oorspronkelijk had.

===Bron===
* E.J. Haslinghuis en H. Janse ''Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'' (4de druk, Leiden 2001), p.191

===Links===
* [[kalk]]
* [[Bouwspoor kruiskozijn]]
* [[Venstertype en datering]]
* [[Historie van het venster]]
* [[Roede]]
* [[Ruit]]

[[Categorie:vensters]]
[[Categorie:materialen en werkwijzen]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Stalraam

2025-04-25T16:15:09Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Bernheze half achtspakig zonnerad.jpg|miniatuur|Stalraam in boerderij in Bernheze met half achtspakig zonnerad 1617]]
Wie op stalraampjes let, zal tot de ontdekking komen dat er wel honderd typen bestaan. Ze variëren sterk in vorm en formaat. Wat vooral opvalt is de eenvoud. Daardoor passen stalramen uitstekend in de landelijke omgeving. Stalramen kunnen vierkant en rechthoekkig zijn en van hout gemaakt zijn. Ook zijn er stalraampjes bekent waar het glas direct in het metselwerk geplaatst is, deze zijn rechthoekkig of driekoekig. De bekendste stalraampjes zijn van gietijzer. Deze hebben een hoofdvormen die vaak gebaseerd is op een grondvorm: rond, halvemaanvormig of [[Gotiek|gotisch]]. Fraai toogmetselwerk en kleine vensterbankjes verhogen het totale effect.
[[Bestand:Stalraam 1.jpg|thumb|350px|[[gietijzer|Gietijzeren]] [[stalraam]].(Bron: Fotoarchief Bureau Helsdingen, Vianen)]]

===Belasting===
Voor het werkgedeelte werd aan ramen niet zoveel waarde gehecht. Het liefst werden ze zo klein mogelijk gehouden. Als er maar een beetje licht was vond men dat voldoende. Grote ramen veroorzaakten tocht en [[stalramen isoleren|kou]]. Voor de hygiëne speelden ze nauwelijks een rol. Daarnaast was glas duur. En natuurlijk was er in de lage zijgevels gewoon weinig plaats voor grote ramen.

===Basisvormen===
De fraaie, symbolische raamvormen hebben aanleiding gegeven tot verklaringen met de meest diepzinnige betekenissen. Men herkende een zonnerad of het maalkruis, allerlei symbolen uit een voor-christelijke denkwereld. Voor de makers lag dat anders. Ze gebruikten de bestaande vormen gewoon omdat ze die uit voorbeeldboeken haalden. Zelfs de ronde vorm of bovenkant heeft een puur praktische reden. [[Kozijn|Kozijnen]] of [[latei|lateien]] werden oorspronkelijk niet gebruikt, zodat de druk van de muur boven deuren en ramen door [[toogwerk]] moest worden opgevangen. In het begin van de vorige eeuw begonnen [[gietijzer|ijzergieterijen]] stalramen in grotere aantallen te produceren. Ze werden door smeden, ijzerwarenzaken en boerencoöperaties verkocht. Het assortiment van de ijzergieterijen in de regio, maar ook de voorkeur van de dorpssmid en misschien het voordeel dat hij genoot bij inkoop van grotere partijen, verklaart waarom bepaalde raamtypen in het ene gebied meer voorkomen dan elders. Bepaalde typen zijn zelfs min of meer kenmerkend voor een bepaald dorp.

===Oude kasteelramen===
Voor boerderijen en huizen worden wel [[stalramen restaureren|oude ramen]] gebruikt, die elders bij sloop zijn vrijgekomen. Dat levert merkwaardige combinaties op van een boerderijtje met echte kerkramen in de voorgevel.

===Bron===
* 'De schone eenvoud van stalramen', Landleven 2e jaargang, nummer 4 –juli/augustus 1997
* Bureau Helsdingen

===Verder lezen===

* [[Stalligger]]
* [[Spantbalk]]
* [[Gietijzeren stalraam]]
* [[Stalraam restaureren]]
* [[Glas]]

*

[[Categorie:Bouwhistorie]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Stalraam

2025-04-25T16:14:15Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Bernheze half achtspakig zonnerad.jpg|miniatuur|Stalraam in boerderij in Bernheze met half achtspakig zonnerad 1617]]
Wie op stalraampjes let, zal tot de ontdekking komen dat er wel honderd typen bestaan. Ze variëren sterk in vorm en formaat. Wat vooral opvalt is de eenvoud. Daardoor passen stalramen uitstekend in de landelijke omgeving. Stalramen kunnen vierkant en rechthoekkig zijn en van hout gemaakt zijn. Ook zijn er stalraampjes bekent waar het glas direct in het metselwerk geplaatst is, deze zijn rechthoekkig of driekoekig. De bekendste stalraampjes zijn van gietijzer. Deze hebben een hoofdvormen die vaak gebaseerd is op een grondvorm: rond, halvemaanvormig of [[Gotiek|gotisch]]. Fraai toogmetselwerk en kleine vensterbankjes verhogen het totale effect.
[[Bestand:Stalraam 1.jpg|thumb|350px|[[gietijzer|Gietijzeren]] [[stalraam]].(Bron: Fotoarchief Bureau Helsdingen, Vianen)]]

===Belasting===
Voor het werkgedeelte werd aan ramen niet zoveel waarde gehecht. Het liefst werden ze zo klein mogelijk gehouden. Als er maar een beetje licht was vond men dat voldoende. Grote ramen veroorzaakten tocht en [[stalramen isoleren|kou]]. Voor de hygiëne speelden ze nauwelijks een rol. Daarnaast was glas duur. En natuurlijk was er in de lage zijgevels gewoon weinig plaats voor grote ramen.

===Basisvormen===
De fraaie, symbolische raamvormen hebben aanleiding gegeven tot verklaringen met de meest diepzinnige betekenissen. Men herkende een zonnerad of het maalkruis, allerlei symbolen uit een voor-christelijke denkwereld. Voor de makers lag dat anders. Ze gebruikten de bestaande vormen gewoon omdat ze die uit voorbeeldboeken haalden. Zelfs de ronde vorm of bovenkant heeft een puur praktische reden. [[Kozijn|Kozijnen]] of [[latei|lateien]] werden oorspronkelijk niet gebruikt, zodat de druk van de muur boven deuren en ramen door [[toogwerk]] moest worden opgevangen. In het begin van de vorige eeuw begonnen [[gietijzer|ijzergieterijen]] stalramen in grotere aantallen te produceren. Ze werden door smeden, ijzerwarenzaken en boerencoöperaties verkocht. Het assortiment van de ijzergieterijen in de regio, maar ook de voorkeur van de dorpssmid en misschien het voordeel dat hij genoot bij inkoop van grotere partijen, verklaart waarom bepaalde raamtypen in het ene gebied meer voorkomen dan elders. Bepaalde typen zijn zelfs min of meer kenmerkend voor een bepaald dorp.

===Oude kasteelramen===
Voor boerderijen en huizen worden wel [[stalramen restaureren|oude ramen]] gebruikt, die elders bij sloop zijn vrijgekomen. Dat levert merkwaardige combinaties op van een boerderijtje met echte kerkramen in de voorgevel.

===Bron===
* 'De schone eenvoud van stalramen', Landleven 2e jaargang, nummer 4 –juli/augustus 1997
* Bureau Helsdingen

===Verder lezen===

* [[Stalligger]]
* [[Spantbalk]]
* [[Stalraam|'''Gebint''']]
* [[Daksteunbalk]]

* [[Schuifvenster]]

*

[[Categorie:Bouwhistorie]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Gietijzeren stalraam

2025-04-25T16:13:50Z

Mariekevanbommel:

Het gietijzeren stalraam is heel bekend. Maar stalvensters komen in verschillende soorten en maten voor. [[Stalraam|Ook zijn er stalramen gemaakt van hout, beton of het glas is direct in de muur geplaatst.]]
Bij veel bestaande boerderijen zijn de [[Stalraam|stalramen]] in de loop der tijd één of meerdere malen aangepast waarbij de ramen werden vergroot zodat er meer licht in de stal kon komen.

===Stalraam van gietijzer===
Gietijzeren stalramen zijn vanaf het einde van de 19de eeuw gemaakt. Het bekendste is het halfronde stalraampje de ‘halve maan’ van gietijzer. Dit is een vrij oud model. De Ulftsche IJzergieterij, Firma Becking & Bongers uit Ulft werd in 1885 opgericht en heeft veel stalramen van gietijzer geproduceerd. In 1921 geeft de firma een modellenboek uit met daarin een catalogusblad met voorbeelden van een aantal verschillende kleine gietijzeren (stal)ramen die voor die tijd het meest gangbaar waren in de boerderijenbouw. Er waren meer ijzergieterijen in Nederland. Er werd ook gietijzer ingevoerd uit Duitsland en België.

[[bestand:Ulftsche IJzergieterij.jpg|thumb|Catalogusblad van kleine gietijzeren stalramen in modellenboek uit 1921 van Becking & Bongers Afbeelding: Bot, P. Vademecum p.310]]

Er zijn nog veel meer modellen stalramen gemaakt. Een goed overzicht hiervan is er nog niet in de literatuur. Daarom roepen we iedereen op om foto’s van bijzondere modellen toe te voegen aan deze pagina.

===Datering===
Gietijzer wordt gegoten in mallen. Zolang een fabriek een mal heeft kan het model geproduceerd worden. Maar het is ook mogelijk om antieke gietijzeren voorwerpen exact na te gieten. In de handel zijn momenteel volop antieke en nieuw nagegoten stalramen te koop in verschillende modellen en maten. Zelfs worden tegenwoordig gietijzeren stalramen in aluminium nagegoten. Ook zijn ze leverbaar met een sponning voor dubbel glas. Uit isolatie oogpunt is dit niet zo zinvol omdat het raam zelf een enorme [[koudebrug]] is.

Dit alles maakt het dateren van gietijzer complex. Met zekerheid kan gezegd worden dat gietijzeren stalramen zijn van na eind 19de eeuw. Algemeen gangbaar werden de stalramen tussen 1885 en het midden van de 20ste eeuw. In deze periode werden bij boerderijen dit soort stalramen direct tijdens de bouw toegepast. Maar deze stalraampjes zijn ook in oudere boerderijen geplaatst als vervanger van de houten stalramen of kleine/oudere stalraampjes van ijzer. Daarom is het belangrijk om te kijken of het stalraam origineel in de gevel zit. Als het metselwerk rondom het stalraam onregelmatigheden vertoond is het stalraam vaak jonger dan het omringende metselwerk.

===Bron===
*Vrij, L, Boerenerven op het landgoed Twickel (2004) p.102
*Bureau Helsdingen
*Bot, P, Vademecum historische bouwmaterialen, installaties en infrastructuur (2009) p.287,310

=== Verder lezen ===

* [[Stalraam restaureren]]
* [[Kruiskozijn|Kruiskozijnen]]
* [[Bouwspoor kruiskozijn]]
* [[Stalraam]]

* [[Bouwspoor deur wordt raam]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Onderzoek]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Hout]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Gietijzeren stalraam

2025-04-25T16:12:58Z

Mariekevanbommel:

Het gietijzeren stalraam is heel bekend. Maar stalvensters komen in verschillende soorten en maten voor. [[Stalraam|Ook zijn er stalramen gemaakt van hout, beton of het glas is direct in de muur geplaatst.]]
Bij veel bestaande boerderijen zijn de [[Stalraam|stalramen]] in de loop der tijd één of meerdere malen aangepast waarbij de ramen werden vergroot zodat er meer licht in de stal kon komen.

===Stalraam van gietijzer===
Gietijzeren stalramen zijn vanaf het einde van de 19de eeuw gemaakt. Het bekendste is het halfronde stalraampje de ‘halve maan’ van gietijzer. Dit is een vrij oud model. De Ulftsche IJzergieterij, Firma Becking & Bongers uit Ulft werd in 1885 opgericht en heeft veel stalramen van gietijzer geproduceerd. In 1921 geeft de firma een modellenboek uit met daarin een catalogusblad met voorbeelden van een aantal verschillende kleine gietijzeren (stal)ramen die voor die tijd het meest gangbaar waren in de boerderijenbouw. Er waren meer ijzergieterijen in Nederland. Er werd ook gietijzer ingevoerd uit Duitsland en België.

[[bestand:Ulftsche IJzergieterij.jpg|thumb|Catalogusblad van kleine gietijzeren stalramen in modellenboek uit 1921 van Becking & Bongers Afbeelding: Bot, P. Vademecum p.310]]

Er zijn nog veel meer modellen stalramen gemaakt. Een goed overzicht hiervan is er nog niet in de literatuur. Daarom roepen we iedereen op om foto’s van bijzondere modellen toe te voegen aan deze pagina.

===Datering===
Gietijzer wordt gegoten in mallen. Zolang een fabriek een mal heeft kan het model geproduceerd worden. Maar het is ook mogelijk om antieke gietijzeren voorwerpen exact na te gieten. In de handel zijn momenteel volop antieke en nieuw nagegoten stalramen te koop in verschillende modellen en maten. Zelfs worden tegenwoordig gietijzeren stalramen in aluminium nagegoten. Ook zijn ze leverbaar met een sponning voor dubbel glas. Uit isolatie oogpunt is dit niet zo zinvol omdat het raam zelf een enorme [[koudebrug]] is.

Dit alles maakt het dateren van gietijzer complex. Met zekerheid kan gezegd worden dat gietijzeren stalramen zijn van na eind 19de eeuw. Algemeen gangbaar werden de stalramen tussen 1885 en het midden van de 20ste eeuw. In deze periode werden bij boerderijen dit soort stalramen direct tijdens de bouw toegepast. Maar deze stalraampjes zijn ook in oudere boerderijen geplaatst als vervanger van de houten stalramen of kleine/oudere stalraampjes van ijzer. Daarom is het belangrijk om te kijken of het stalraam origineel in de gevel zit. Als het metselwerk rondom het stalraam onregelmatigheden vertoond is het stalraam vaak jonger dan het omringende metselwerk.

===Bron===
*Vrij, L, Boerenerven op het landgoed Twickel (2004) p.102
*Bureau Helsdingen
*Bot, P, Vademecum historische bouwmaterialen, installaties en infrastructuur (2009) p.287,310

=== Verder lezen ===

* [[Vensters en deuren]]
* [[Kruiskozijn|Kruiskozijnen]]
* [[Bouwspoor kruiskozijn]]
* [[Stalraam]]

* [[Bouwspoor deur wordt raam]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Onderzoek]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Hout]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Engelenraam

2025-04-25T16:12:26Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Vinkeveeen, Demmerik 55, detail serliana of engelenvenster -img0381.jpg|miniatuur|Engelenvenster in Vinkeveen]]
Een Engelenraam is een venster dat bestaat uit drie of meer ramen waarbij het middelste gedeelte hoger en breder is dan de zijramen. De ramen kunnen gescheiden zijn door metselwerk. De bovenkant (bovenregel) van het middengedeelte heeft een ezelsrugboog, een driepasboog, een boog, een driehoek of is accoladevormig.

De bovenregels van de zijramen zijn gelijkvormig en hebben een (spits)boog, zijn driehoekig, gebogen of accoladevormig.

==== Verspreidingsgebied: ====
Engelenramen komen vooral voor in de Zuid-Hollandse Waarden (Lopiker- en Krimpenerwaard) en de Utrechtse Waarden (tot aan Vinkeveen). Buiten dit gebied komen ze op enkele plaatsen tegen zoals in Sloten bij Amsterdam, Noordwijkerhout en Oudenhoorn (Voorne-Putten).

Albert de Haan is op dit moment bezig met een onderzoek om alle Engelenramen in kaart te brengen. Van elk object worden foto’s gemaakt en met de bewoners gesproken. De bedoeling is dat er een boek komt waarin alle Engelenramen staan vermeld. Ook een speciale website behoort tot de mogelijkheden, indien financiering gevonden kan worden.

==== Verder lezen ====

* [[Empirevenster]]
* [[Kruiskozijn]]
* [[Bolkozijn|Bolvenster]]
* [[Blindvenster]]

* [[Schuifvenster]]

[[Categorie:Bouwhistorie]]
[[Categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Een-, twee,- drie-, vier-, en meerlichtskozijnen

2025-04-25T16:12:00Z

Mariekevanbommel:

[[Bestand:Een-, twee-, drie-, vier- en meerlichtskozijnen.jpg|thumb|right|Amsterdam prijscourant uit ca. 1620 van diverse kozijnen (herkomst Meischke, 1995, 28). Bron: Jehee, J.J. Tussen lucht en licht, Ontwikkeling van de vensters, kozijnen, ramen en luiken Zwolle (Waanders) 2010, pag. 64.]]
[[Bestand:Kruiskozijn2.JPG|thumb|right|Kruiskozijn hofstede de Mariënhof te Westmaas. Bron: Fotoarchief [http://www.bureauhelsdingen.nl Bureau Helsdingen] Vianen.]]

De benaming één-, twee-, drie-, vier-, en meerlichtskozijnen slaat op het aantal openingen dat een venster heeft.
Kozijnen die één opening hebben worden enkele of éénlichtskozijnen genoemd. Zij zijn samengesteld uit een boven- en onderdorpel en twee stijlen.
In een hoog kozijn werd soms een tussendorpel ([[kalf]]) aangebracht.
Dubbele of tweelichtskozijnen hebben één middenstijl. Drie-, vier-, vijflichtskozijnen, enzovoort, hebben meer dan één middenstijl.

===Bolkozijn===
Een bolkozijn is een specifiek type tweelichtkozijn uit de 16de en 17de eeuw. Het bolkozijn komt veel voor bij oude boerderijen. De openingen bevinden zich naast elkaar. In de ene opening bevind zich glas en in de andere opening een luik.

===Tweelichtvenster===
Het tweelicht venster lijkt op het bolkozijn. De term tweelichtvenster of tweelichtkozijn wordt over het algemeen gebruikt voor een jonger type venster. Het is symmetrisch; het heeft zowel links als rechts een luik en daarachter een draairaam.

===Bron===
*Hemert, R. van, Kozijnen, ramen, deuren luiken (2003) p.59,93
*Haslinghuis, E.J., Bouwkundige termen (2001) p.87,264
*Bureau Helsdingen

=== Verder lezen ===

* [[Kruiskozijn]]
* [[Kloosterkozijn]]
* [[Empirevenster]]
* [[Schuifvenster]]

* [[Oude vensters en deuren]]

[[categorie:Bouwhistorie]]
[[categorie:Historische bouwwijze]]
[[categorie:Hout]]
[[categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Duim

2025-04-25T16:11:33Z

Mariekevanbommel:

Een ijzeren ronde pen die dient als draaipunt voor een [[geheng]]. Een duim wordt meestal in een [[kozijn]] geslagen.

===Bron===
*Ineke de Visser, ''Kleur op boerderijen. In het groene hart van Holland'' (Hardinxveld-Giessendam 2006)

=== Verder lezen ===

* [[6.1 Oude vensters en deuren|Oude vensters en deuren]]
* [[Deur]]
* [[Geheng]]

* [[Luik]]
* [[Kozijn]]

[[Categorie:Bouwhistorie]]
[[Categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Duim

2025-04-25T16:11:13Z

Mariekevanbommel:

Een ijzeren ronde pen die dient als draaipunt voor een [[geheng]]. Een duim wordt meestal in een [[kozijn]] geslagen.

===Bron===
*Ineke de Visser, ''Kleur op boerderijen. In het groene hart van Holland'' (Hardinxveld-Giessendam 2006)

=== Verder lezen ===

* [[6.1 Oude vensters en deuren|Oude vensters en deuren]]
* [[Deur]]
* [[Geheng]]

* [[Luik]]
* [[Scharnier]]

[[Categorie:Bouwhistorie]]
[[Categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]

Duim

2025-04-25T16:10:43Z

Mariekevanbommel:

Een ijzeren ronde pen die dient als draaipunt voor een [[geheng]]. Een duim wordt meestal in een [[kozijn]] geslagen.

===Bron===
*Ineke de Visser, ''Kleur op boerderijen. In het groene hart van Holland'' (Hardinxveld-Giessendam 2006)

=== Verder lezen ===

* [[Scharnier]]
* [[6.1 Oude vensters en deuren|Oude vensters en deuren]]
* [[Deur]]
* [[Geheng]]

* [[Losse hulpmiddelen]]

[[Categorie:Bouwhistorie]]
[[Categorie:Vensters]]
[[Categorie:Restauratietechniek]]