Natuursteen

'Steen die in de aardbodem wordt aangetroffen als oergesteente of als afzettingsgesteente of sediment. De meeste soorten worden in steengroeven uit vaste rots gebroken. Sommige soorten vindt men als zwerfsteen of losse verharding in de bodem… …Het gebruik was mede afhankelijk van de vindplaatsen in de omgeving of transportmogelijkheden langs water, economische factoren, mechanische eigenschappen, bewerkbaarheid, enzovoort.' (Haslinghuis, Bouwkundige termen (2001, Leiden), p.325)

Soorten

Soorten natuursteen		Hoofdgroep	Subgroep
Stollingsgesteente	Graniet; Basaltlava
afzettingsgesteente / sedimentgesteente	Tufsteen; Trachiet; Kalksteen; Zandsteen
Metamorfe gesteente	Marmer; Kwartsiet; Leisteen

Toepassing

In Nederland is toepassing van natuursteen niet veel voorkomend. Alleen in Zuid-Limburg en het oosten van Twente is het gebruikelijker. Dit heeft ermee te maken dat natuursteen in onze streken niet veel gevonden wordt. Het is daardoor een duur product. Mondjesmaat komt natuursteen voor bij kerken, kloosters en kastelen. Boerderijen worden soms voorzien van sluitstenen in natuursteen. Ook dorpels en drempels zijn uitgevoerd in natuursteen.

Kenmerken van natuursteen

De verschillende soorten natuursteen hebben allemaal hun kenmerkende eigenschappen. Deze zijn te specifiek en uitgebreid om hier te behandelen. Echter geldt voor natuursteen altijd dat het een product is dat door weersomstandigheden veranderd. Er is niet, zoals bij baksteen een beschermende baklaag aanwezig. 'De grens tussen verwering en aantasting is niet altijd scherp te trekken. In het algemeen spreken we van aantasting als het afbraakproces van steen sneller (anders) verloopt dan op grond van de natuurlijke processen (verwering) en ervaring verwacht wordt.' (Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1.2.2)

Verwering

Natuursteen beschermt zichzelf vaak tegen bepaalde weersinvloeden. Zo wordt er bij Tufsteen en Kalksteen op de niet-regenzijde een zwarte korst gevormd, terwijl Zandsteen juist de regenzijde beschermt met een zwartige korst. Deze korsten zorgen ervoor dat de onderliggende steen niet erodeert. De korst verwijderen kan leiden tot grote problemen en het versnellen van het verweringsproces. Laat u altijd goed informeren!

Aantasting

Een aantasting kan mechanisch of fysisch zijn. Mechanische aantasting wordt veroorzaakt door wind en zandkorrels. De wind schuurt zandkorreltjes langs de steen en die erodeert hierdoor, contouren worden vervaagd. Fysische aantasting kan veroorzaakt worden door:

1. Temperatuurverschillen. De steen is onderhevig aan interne warmteverschillen waardoor scheurtjes in de buitenzijde ontstaan.
2. Vorstschade. Vocht kan binnendringen in haarscheurtjes en poriën. Afhankelijk van steensoort en poriënstructuur kan de steen door het uitzetten van vocht bij bevriezing barsten of steeds verder scheuren.
3. Kristalliseren van zouten. Door steeds wisselende vochtgehaltes kristalliseren zouten in poriën. Doordat kristallisatie voor volumevergroting zorgt bezwijken poriën en verpulverd de steen van binnenuit.

Natuursteen kan ook chemisch aangetast worden. Mineralen van de steen worden omgezet of opgelost. Dit kan gebeuren door vocht door zuren, alkaliën en zouten.

Een andere aantasting is een biologische of organische aantasting. Deze aantastingen worden veroorzaakt door alles wat leeft: Algen of korstmossen, wortels van planten, bomen en struiken.

Vocht is de grootste boosdoener. Door 'regen, sneeuw, grondwater, zakwater of condens lost het bindmiddel van de natuursteen uiteindelijk op. Zouten die meegevoerd worden maken de schade nog groter. Veel schade kan voorkomen worden door goed onderhoud en een juiste detaillering. Bij natuursteen ter hoogte van het maaiveld of bestrating ontstaat vaak schade op het grensvlak met een wisselend vochtgehalte in combinatie met kristalliserende zouten. Deze zouten zijn afkomstig van het strooien met keukenzout tijdens sneeuw en ijzel. Heel belangrijk is dat er geen langdurige verzadiging van vocht ontstaat. Vocht dat de steen binnenkomt, moet er ook weer zo snel mogelijk uit kunnen. Een langdurige verzadiging wordt in de hand gewerkt door:

1. Zouten. Deze zijn hygroscopisch en houden het vocht lang vast. Vooral bij plinten komt dit vaak naar buiten. Ook urineren (nitraten) vormt een groot probleem, zowel van mens als dier (denk hierbij ook aan stallen in achterhuizen van boerderijen).
2. Filmvormende verven die de natuursteen afsluiten, zodat het vocht niet of nauwelijks kan verdampen.
3. Het hydrofoberen van de steen, waardoor een barrière ontstaat aan de oppervlakte van de steen.' (Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1.2.2)

Behoud en herstel

'Schade aan natuursteen wordt in de media vaak voorgesteld als een gevolg van 'zure regen'. Niets is minder waar. De realiteit is dat elk jaar tientallen monumenten vaak onherstelbare schade oplopen door onnodige en verkeerde schoonmaak. Onjuiste keuze van de natuursteen, slechte reparaties, verkeerde verwerking en detaillering kunnen eveneens oorzaken zijn van later optredende schaden. Natuursteen is zo complex dat u altijd goed geïnformeerd dient te worden!

Bron

De tekst is gebaseerd op:

• Haslinghuis, Bouwkundige termen (2001, Leiden), p.325
• Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1.2.2
• P. Bot, VademecumHistorische bouwmaterialen, installaties en infrastructuur (2009, Alphen aan de Maas), h.3